Ularning yechimi zamonaviy biotexnologiya, farmatsevtika va biotibbiyot fanlari rivojiga bogʻliq. Ayniqsa, yangi avlod dorilarini yaratish bugun global miqyosda ustuvor ilmiy yoʻnalish sifatida eʼtirof etilmoqda.

Milliy farmatsevtika sanoati rivoji yoʻlida

Hayotbek Abdullayev uch yil avval Tosh­kent vaksina va zardoblar ilmiy-tadqiqot institutining ilmiy ishlab chiqarish bio­logik nazorat boʻlimida faoliyat boshlagan. Serpentariy (zaharli ilonlarni saqlash va ulardan biologik faol moddalar (zahar) ajratib olish bilan shugʻullanuvchi boʻlim) mudiri sifatida ishlaganida, zaharli ilon­lardan ajratib olingan biologik faol mod­dalarning biokimyoviy, toksikologik tah­lillari va zaharning biologik faolligini oʻrgangan. 2024-2025-yillarda institutning biotexnologiya laboratoriyasida ilmiy xo­dim vazifasida xizmat qildi. Ayni paytda bakteriologiya laboratoriyasi katta ilmiy xodimi boʻlgan Hayotbek farmatsevtik bio­texnologiya va biomuhandislik hamda bakte­riologiya yoʻnalishlarini uygʻunlashtirgan holda ilmiy tadqiqot olib bormoqda.

U mahalliy ilonlar zahridan saratonga qarshi biologik faol komponentlarni aj­ratib olish va ular asosida targetlangan dori-darmon yaratish asosiy ilmiy tadqi­qot yoʻnalishlaridan biri ekanini alohi­da taʼkidladi. Zero, ilon zahri murakkab biologik aralashma boʻlib, tarkibida koʻp­lab biologik faol molekulalar mavjud. Ularning baʼzilari oʻsma hujayralariga selektiv taʼsir koʻrsatish, hujayra oʻli­mini faollashtirish xususiyatiga egaligi bilan qimmatli. Hayotbek, avvalo, zahar na­munalarini yigʻish haqida tushuncha berdi.

Jarayon bioetik talablar, biologik xavfsizlik meʼyorlari hamda ekologik barqarorlik tamoyillari asosida kechadi.

Olingan namunalar standartlashtirilgan sharoitda saqlanadi. Dastlabki bosqichda zahar tarkibidagi umumiy fermentativ faollik, proteolitik xususiyatlar kabi koʻrsatkichlar kompleks baholanadi.

Biologik faol komponentlarning mole­kulyar darajadagi xususiyatlarini oʻrganish, farmatsevtik shakllarini yaratish hamda xavfsizlik profilini shakllantirish or­qali biologik dorilarning yangi avlodini ishlab chiqish uchun ilmiy asos yaratilmoq­da. Qahramonimizning tadqiqotlari nafa­qat onkologik kasalliklarni davolashda yangi yondashuvlarga erishish, balki tabiiy biologik resurslardan samarali foydala­nish, milliy biotexnologiya salohiyatini oshirish hamda innovatsion farmatsevti­ka yoʻnalishlarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Bunday ilmiy izlanishlar kelajakda xavfsiz va samarali biologik dori yaratishga zamin boʻlishi mumkin.

Yosh olimning ilmiy faoliyatida dori- darmon xavfsizligi alohida oʻrin tutadi. Bu borada u Xitoyda stajirovka oʻtab, ama­liy bilimlarni oʻzlashtirgan. Orttirilgan tajriba keyinchalik ilmiy ishlanmalarda xavfsizlik profilini shakllantirish, biologik preparatlarni baholash hamda davlat roʻyxatidan oʻtkazish hujjatlarini tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etgan.

Yuqorida aytganimizdek, hozirgi kunda yosh olim bakteriologiya laboratoriyasida pa­togen mikroorganizmlarni identifikatsiya­lash, antibiotikka chidamlilik mexanizmla­rini oʻrganish, diagnostik test tizimlarini ishlab chiqish ustida ishlayapti. Biotexno­logiya, farmatsevtika, mikrobiologiya va bio­muhandislik sohalarini integratsiya qilgan ilmiy tadqiqotlari biologik dori-darmon­larning yangi avlodini yaratish, onkologik kasalliklarni davolash, immun tizimini mustahkamlash hamda biologik xavfsizlik­ni taʼminlashga qaratilgan.

Ilmiy faoliyat bilan bir qatorda u ilmiy innovatsiyalarni amaliyotga joriy qilish, yangi farmatsevtik texnologiyalar ishlab chiqish hamda milliy farmatsevti­ka sanoatini rivojlantirishga hissa qoʻ­shishni maqsad qilgan. Onkologiyada yangi targetlangan biologik preparatlar yara­tish, biologik faol tabiiy komponentlar bankini shakllantirish, immunomodulyator vositalar yaratish shular jumlasidan.

Ilmiy ishlanmalardan real mahsulotlarga

— Yevropadagi uchta nufuzli oliy taʼ­lim muassasasida tahsil olib, zamonaviy biotexnologiya, molekulyar va sintetik bio­logiya yoʻnalishlari boʻyicha chuqur bilim hamda amaliy tajriba orttirdim, — deydi yana bir yosh olim Ulugʻbek Mavlonov.

Oʻzbekiston Milliy universitetining biologiya fakultetini imtiyozli dip­lom bilan tamomlagan qahramonimizni “Erasmus Mundus” dasturi jahoniy ilmlar sari yetakladi. Fransiya, Estoniya, Germaniya kabi davlatlarda ilmiy salohiyati oʻsdi. Chet ellarda olgan bilim va koʻnikmalarini amaliyotga tatbiq etish, shuningdek, Oʻzbe­kistonda ilm-fan rivojiga hissa qoʻshish maqsadida oʻtgan yili vatanga qaytdi. Ulugʻ­bek ham Farmatsevtika tarmogʻini rivoj­lantirish agentligi tavsiyasi asosida Tosh­kent vaksina va zardoblar ilmiy-tadqiqot institutida tadqiqotchi sifatida faoliyat yurityapti. Bugungi kunda biotexnologiya mamlakatning sogʻliqni saqlash xavfsizli­gi hamda iqtisodiy barqarorligini taʼ­minlashda muhim oʻrin tutishini taʼkidlar ekan, u sohada yechimini kutayotgan muammo­larni ham aytib oʻtdi. Xususan, zamonaviy biologik dori importiga qaramlik, ular­ning yuqori narxi yosh izlanuvchini koʻp oʻy­lantiradi. U ayrim ilgʻor texnologiyalar­ning mahalliylashtirilmagani, shuningdek, ilmiy ishlanmalar bilan sanoat oʻrtasi­dagi uzilishni biotexnologiya rivojini sekinlashtirayotgan asosiy omillardan deb biladi. Zero, ayni omillar sabab koʻplab istiqbolli ilmiy gʻoyalar amaliy mahsulot darajasiga yeta olmayapti.

— Ilmiy faoliyatim aynan ushbu muammolarga yechim topishga qaratil­gan, buni ikki asosiy yoʻnalishda olib boryapman, — deydi Ulugʻbek. — «Birin­chi yoʻnalish — mahalliy xomashyo va bio­resurslar asosida bioaktiv moddalarni aniqlash va chuqur oʻrganish. — Oʻzbekiston boy va xilma-xil biologik resurslar­ga ega boʻlib, u hali toʻliq oʻrganilmagan katta ilmiy va amaliy salohiyatni oʻzida mujassam etadi. Shu bois, mahalliy oʻsim­liklar, mikroorganizmlar va boshqa ta­biiy manbalardan biologik faol birik­malarni aniqlash, ularning farmatsevtik va tibbiy qoʻllanilish imkoniyatlarini tadqiq etish ustida izlanishlar qilyap­man. Bu yondashuv import oʻrnini bosuvchi, iqtisodiy jihatdan maqbul va mahalliy sharoitga mos biotexnologik mahsulotlar yaratish uchun mustahkam ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi.

Ikkinchi yoʻnalish zamonaviy vaksina texnologiyalari, jumladan, nuklein kis­lotalar asosidagi vaksinalarni ishlab chiqish va takomillashtirish bilan bogʻliq. Bugungi kunda bunday vaksinalar yuqumli kasalliklarga qarshi kurashda eng ilgʻor va istiqbolli yoʻnalishlardan biri hisobla­nadi. Bu yoʻnalishda hamkasblarim bilan birgalikda vaksinalarning samaradorli­gi, xavfsizligi va qisqa muddatda ishlab chiqilishini taʼminlovchi yangi texnologik yondashuvlar ustida ishlayapman.

Yoshlar bejiz zamonaviy texnologiya­larga intilmaydi. Bu orqali ular oʻzi tan­lagan soha yutuqlarini koʻra oladi. Ayni paytda Ulugʻbek ishtirok etayotgan sil ka­salligiga qarshi zamonaviy vaksinalarni ishlab chiqish texnologiyasi ham tezkor, xavfsiz va kelajakda turli kasalliklar­ga qarshi samarali boʻlishi mumkin. Uning mahalliy ishlab chiqarish yoʻlida boshlagan ezgu ishi mamlakatimizning farmatsevtika sohasidagi mustaqilligini taʼminlash va importga qaramlikni kamaytirishga katta hissa qoʻshadi.

Tadqiqotlar yuzasidan xalqaro hamkor­liklar ham ibratga arziydi. Xususan, Ja­nubiy Koreya, Fransiya, Italiya va boshqa rivojlangan davlatlardagi yetakchi ilmiy markazlar hamda zamonaviy laborato­riyalar bilan aloqalar bosqichma-bosqich shakllantirilyapti. Bu esa ilgʻor tahlil usullari, yuqori texnologik platformalar va xalqaro ilmiy tajribadan samarali foydalanish va ilmiy ishlarni xalqaro darajaga olib chiqishga yordam beradi.

Yosh innovatorning asosiy maqsadi — biotexnologiya sohasida Oʻzbekistonda zamonaviy, raqobatbardosh va amaliy na­tijaga yoʻnaltirilgan ilmiy maktab shakl­lanishiga hissa qoʻshish. Yaʼni ilmiy ish­lanmalarni real mahsulot darajasiga olib chiqish hamda mamlakatimizning ilmiy- texnologik salohiyatini mustahkamlash.

Har ikki yosh olim bilan suhbatimiz odatdagilaridan qiyin kechdi. Zero, ular tanlagan yoʻlning oʻzi-da mashaqqatli. Ku­tilayotgan natija aytishga arzirli, borila­jak manzillar yorugʻ. Shuning oʻzi ilm-fan borasida dunyoviy miqyosda faxrlanadigan yoshlarimiz borligiga yana bir ishora.

Munojat MOʻMINOVA,

“Yangi Oʻzbekiston” muxbiri