Murojaatnomada oltita ustuvor yo‘nalish ko‘rsatildi, ularning barchasi muhim bo‘lib, ularning tarkibida raqamlashtirishga berilgan chuqur e’tibor alohida ahamiyat kasb etadi.
Raqamlashtirish masalasi, sodda qilib aytganda, davlat va biznesning barcha jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida qayta tashkil etish demakdir. Buni oddiy misolda tushuntirsak: agar ilgari biror hujjat olish uchun bir necha idoraga yurib, navbatda turib, ko'p vaqt sarflash kerak bo'lsa, raqamli tizimda bularning barchasi bir necha daqiqada smartfon orqali amalga oshiriladi. Ammo bu faqat qulaylik masalasi emas – bu iqtisodiy samaradorlik, korrupsiya xavfini kamaytirish va davlat xarajatlarini optimallashtirish masalasidir.
Prezident Murojaatnomada 2026-yilda data-markazlar, superkompyuterlar va sun'iy intellekt laboratoriyalari ishga tushirilishini e'lon qilindi. Bularning ortida qanday imkoniyatlar yashiringan? Data-markazlar – bu raqamli ma'lumotlarning xavfsiz saqlanishi va qayta ishlanishi uchun maxsus texnologik komplekslar. Zamonaviy data-markaz har soniyada millionlab operatsiyalarni bajarishi mumkin. Bu bank tizimi, elektron tijorat, telemediitsina va davlat xizmatlari uchun zarur. Masalan, siz uydan chiqmasdan kredit oladigan bo'lsangiz yoki shifokor siz bilan onlayn maslahatlashsa – bu data-markazlar ishining samarasidir.
Sun'iy intellekt laboratoriyalari esa – bu zamonaviy texnologiyalarning yuqori bosqichi. Sun'iy intellekt tibbiyotda kasalliklarni erta bosqichda aniqlash, qishloq xo'jaligida suv sarfini kamaytirish, transportda harakatni optimallashtirish kabi ko'plab sohalarda qo'llaniladi. Murojaatnomada 100 dan ortiq sun’iy intellekt loyihalarini amalga oshirish rejalashtirilganligini ko‘rish mumkin. Bu – tibbiyot, transport, qishloq xo'jaligi, geologiya, bank-moliya va jamoat xavfsizligi sohalaridir. Xalqaro tajribaga ko'ra, sun'iy intellektdan foydalanish samaradorlikni 30-40 foizgacha oshirishi mumkin.
Prezidentimiz ta’kidlagan axborot texnologiyalari xizmatlari eksportini 2030-yilga qadar 5 milliard dollarga yetkazish – bu katta marra. Bu IT-sektorni neft-gaz yoki qishloq xo'jaligi kabi asosiy tarmoqlar darajasiga ko'tarish degani. Buning uchun esa kadrlar kerak. Shuning uchun har bir viloyatda texnikumlarda "dual ta'lim" tizimi, ya'ni talabalar bir vaqtning o'zida o'qish va amaliy ish olib borishlari tizimi kengaytirilmoqda. Bu – Germaniya, Shveytsariya kabi rivojlangan davlatlarning tajribasidir.
Xalqaro standartlarga kelsak, Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekiston Davlatlarning texnologik yetuklik indeksida 71 pog'ona yuqori ko'tarilib, dunyoning top-10 ta mamlakati qatoriga kirdi. Bu – katta yutuq. Ammo muhimi, bu jarayonni davom ettirish va barqarorlashtirish muhim. Estoniya tajribasi shuni ko'rsatadiki, kichik davlat to'liq raqamli transformatsiyani 10-15 yil ichida amalga oshirishi va dunyoda eng rivojlangan raqamli davlatga aylanishi mumkin. Estoniyada fuqarolarning 99 foizi davlat xizmatlarini onlayn oladi, kompaniya ochish 18 daqiqa davom etadi va bu jarayon to'liq onlayn amalga oshiriladi. O'zbekiston uchun bu – nusxa ko'chirish uchun emas, balki o'z milliy xususiyatlarimizni inobatga olgan holda o'rganish uchun muhim tajribadir.
Raqamli sud va inson huquqlari masalasi – bu alohida va juda muhim yo'nalish. "Raqamli sud" konsepsiyasi oddiy qilib aytganda – sud jarayonini texnologiyalar yordamida shaffof, tez va adolatli qilish demakdir. Murojaatnomada tergov jarayonini ham raqamlashtirishga o'tish e'lon qilindi. Bu nimani anglatadi? Bugungi kunda tergov jarayonida, ya'ni jinoyat sodir etilganidan boshlab sudgacha bo'lgan bosqichda, ko'p hollarda qarorlar odamlar tomonidan qabul qilinadi va bu jarayonda xatolar yoki hatto huquqbuzarliklar bo'lishi mumkin. Raqamli tizimda esa jinoyat haqidagi ariza qabul qilinganidan boshlab barcha jarayonlar elektron tizimda qayd etilib, sun'iy intellekt yordamida nazorat qilinadi. Bu shuni anglatadiki, har bir qaror, har bir harakatning sanasi, vaqti va javobgar shaxsi tizimda ko'rinib turadi.
Tergov sudyalari institutining kengayishi – bu “Habeas Corpus” tamoyilining qo'llanilishi. Habeas Corpus – bu qadimiy ingliz huquqi tamoyili bo'lib, hech kim qonunsiz qamoqqa olinmasligi kerakligini anglatadi. 2026-yildan tergov sudyalariga sanksiya va majburlov choralarini o'zgartirish hamda bekor qilish vakolatlari beriladi. Oddiy qilib aytganda, agar kimdir hibsga olingan bo'lsa, tergov sudyasi bu qarorning qonuniyligini tekshiradi va agar asossiz bo'lsa, bekor qila oladi. Bu – fuqarolarning shaxsiy daxlsizlik huquqini himoya qilishning muhim mexanizmi.
"Xalq vakillari hay'ati" institutining joriy etilishi – bu sudlov jarayoniga oddiy fuqarolarni jalb qilish demakdir. Bu ingliz huquqidagi juri tizimiga o'xshaydi. O'ta og'ir va jamiyatda katta shovqin uyg'otgan jinoyatlar bo'yicha oddiy fuqarolardan iborat hay'at ishtirok etadi va sud qarori qabul qilishda ovoz beradi. Bu tizim AQSh, Buyuk Britaniya, Kanadada yuzlab yillardan beri muvaffaqiyatli qo'llaniladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, jamoatchilik ishtiroki sud qarorlariga ishonchni 25-30 foizga oshiradi.
Raqamli sud tizimi shaffoflikni ta'minlaydi. Yevropa Ittifoqi standartlariga ko'ra, har bir sud qarori ommaviy bo'lishi, fuqarolar uni ko'ra olishi kerak. Maxfiy ma'lumotlar bundan mustasno, albatta. O'zbekistonda ham sud qarorlarini ochiq ma'lumotlar bazasiga joylashtirish – bu shaffoflikning muhim ko'rsatkichi. Bundan tashqari, sud majlislarining onlayn translyatsiyasi – bu ham dunyo amaliyotida keng qo'llaniladi. Sud jarayonini oddiy fuqarolar kuzatishi mumkin bo'lsa, bu korrupsiya xavfini keskin kamaytiradi.
Elektron hukumat masalasi – bu davlat xizmatlarini to'liq raqamli formatga o'tkazish. Murojaatnomada 2026-yildan Elektron hukumat platformasining tubdan yangilanishi e'lon qilindi. Bu platformaga mingdan ortiq davlat xizmatlari, 5 mingdan ortiq funksiya va vazifalar, 200 ta ma'lumotlar bazasi va axborot tizimi, 100 mingdan ortiq davlat xizmatchisining vakolatlari birlashtiriladi. Bu nimani anglatadi? Oddiy qilib aytganda, sizga kerakli har qanday davlat xizmati – pasport olishdan boshlab, yer uchastkasini rasmiylashtirish, kompaniya ochish, soliq to'lash, sud qaroriga e'tiroz bildirish – bularning barchasi bitta platformada bo'ladi.
Eng muhim yangilik – bu proaktiv xizmatlar tizimi. Proaktiv – bu "oldini oluvchi" yoki "o'zi taklif qiluvchi" degan ma'noni anglatadi. Masalan, siz yangi uy qursangiz va kadastr hujjatini rasmiylashtirish uchun murojaat qilsangiz, tizim avtomatik ravishda suvga, elektr va gazga ulanish uchun ham hujjatlarni tayyorlaydi va tegishli idoralarga yuboradi. Siz alohida har bir idoraga murojaat qilmaysiz. Tizim o'zi bu ishlarni amalga oshiradi. Bu – Daniya, Singapur, Janubiy Koreya kabi rivojlangan davlatlarning tajribasidir.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Elektron hukumat rivojlanishi indeksiga ko'ra, dunyoda eng yaxshi elektron hukumat xizmatlarini Daniya, Janubiy Koreya va Estoniya taqdim etadi. Ushbu davlatlar tajribasi shuni ko'rsatadiki, to'liq raqamli transformatsiya davlat xarajatlarini 20-30 foizga kamaytiradi, korrupsiya darajasini 40-50 foizga tushiradi va fuqarolar qoniqish darajasini 60-70 foizgacha oshiradi. O'zbekiston uchun bu – marra va strategik yo'nalish.
Sun'iy intellekt platformaga murojaat tarqatish va nazorat qilishda ishlatiladi. Bu nimani anglatadi? Oddiy qilib aytganda, agar siz murojaat yuborgan bo'lsangiz, sun'iy intellekt uni avtomatik ravishda tegishli idoraga yo'naltiradi, javob berish muddatini belgilaydi va nazorat qiladi. Agar muddatda javob berilmasa, tizim avtomatik ravishda ogohlantirish yuboradi va yuqori rahbariyatga xabar beradi. Bu – byurokratiyani kamaytirish va samaradorlikni oshirishning kuchli vositasi.
Namangan, Surxondaryo viloyatlari va Toshkent shahrida 2026-yilda sinov rejimida yangi platforma ishga tushiriladi. Bu yerdagi tajriba keyinchalik butun respublika bo'ylab qo'llaniladi. Bu yondashuv – bosqichma-bosqich joriy etish – xalqaro amaliyotda eng samarali usul hisoblanadi. Chunki dastlab kichik hududda sinovdan o'tkazib, xatolarni tuzatib, keyin kengaytirish xavflarni kamaytiradi.
Elektron hukumatning muvaffaqiyati uchun bir necha shart zarur. Birinchidan, bu qonunchilik bazasi. "Elektron hukumat to'g'risida"gi Qonun, "Elektron raqamli imzo to'g'risida"gi Qonun, "Shaxsga doir maʼlumotlar"gi Qonun – bularning barchasi zamonaviy standartlar darajasida bo'lishi kerak. Yevropa Ittifoqining GDPR (General Data Protection Regulation) – shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish to'g'risidagi umumiy reglament – bu sohadagi eng yuqori standart hisoblanadi. O'zbekiston qonunchiligi ham shu standartlarga mos kelishi kerak.
Ikkinchidan, kiberhavfsizlik. Elektron hukumat – bu katta ma'lumotlar bazasi va agar uni himoya qilish yetarli bo'lmasa, xakerlar hujumi xavfi bor. Shuning uchun Milliy kiberhavfsizlik markazining roli nihoyatda muhim. Xalqaro standartlarga ko'ra, davlat ma'lumotlar bazasini himoya qilish uchun ISO 27001 sertifikati bo'lishi kerak. Bu – axborot xavfsizligi bo'yicha xalqaro standart hisoblanadi.
Uchinchidan, raqamli savodxonlik. Agar aholi elektron xizmatlardan foydalanishni bilmasa, eng zamonaviy platforma ham samarasiz bo'ladi. Shuning uchun aholini, ayniqsa, keksa avlodni o'qitish dasturlari muhim. Bu sohadagi xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, 50 yoshdan oshgan fuqarolar uchun maxsus ta'lim markazlari va videodarslar kerak. Janubiy Koreyada har bir shahar kutubxonasida bepul kompyuter darslari beriladi va buning natijasida 70 yoshli fuqarolar ham onlayn xizmatlardan bemalol foydalanadi. Ta’kidlash joizki mamlakatimizda yoshlar uchun amalga oshirilgan bir million dasturchi loyihasi yuqori natija va samara berdi, endlikda esa dastlab “Bir million sun'iy intellekt yetakchilari” loyihasi, so‘ngra esa “Besh million sun'iy intellekt yetakchilari” tashabbusi Prezidentimiz tomonidan ilgari surildi. Bu loyihalar albatta o‘zining katta natijasini ko‘rsatadi.
Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, raqamli transformatsiya bu ma’lum muddat, kuch va mablag‘larni talab etadigan jarayon. Bu jarayonni boshlash va to'g'ri yo'nalishda harakat qilish muhim. O'zbekiston bugungi kunda to'g'ri yo'nalishni tanlab, aniq maqsadlarni belgilab oldi. Kelgusi yillarda bu dasturning amalga oshishi mamlakatimizni haqiqatan ham raqamli jihatdan barqaror davlatga aylantirishi mumkin. Bu esa har bir fuqaroning hayot sifatini yaxshilash, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, yanada qulay yashash sharoitlarini yaratish va jamiyatda adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Islambek Rustambekov,
Toshkent davlat yuridik universiteti prorektori,
Yuridik fanlari doktori, professor
