Besh asrkim, nazmiy saroyni 

Titratadi zanjirband bir sher. 

Temur tigʻi yetmagan joyni 

Qalam bilan oldi Alisher. 

Alisher Navoiy turkiy soʻz qudratini choʻqqiga koʻtardi, eʼtiborsizlikka yuz tutgan ona tilimizning qad­dini tikladi va turkiy til shuhratini dunyoga yoydi. Natijada uning asarlari orqali dunyo ma­daniyatimiz bilan tanishdi, xalqimizning be­baho qadriyatlariga ehtiromi oshdi.

Ayni paytda davlatimiz rahbari tomonidan ilgari surilgan Yangi Oʻzbekiston milliy gʻoya­si, Uchinchi Renessans haqidagi orzu-umidlar va ularning roʻyobi yoʻlida olib borilayotgan mardo­navor harakatlar Hazrat Navoiy armonlari bi­lan hamohang. Shu maʼnoda, mutafakkir bobomiz­ning adabiy merosini xalqaro miqyosda targʻib etish dunyo xalqlarini davlatimiz va xalqimiz­ning ezgu intilishlaridan xabardor qilish, mil­liy madaniyatimizni xorijiy mamlakatlarda ta­nishtirish bilan uygʻun ekanini anglatadi.

Buyuk shoir, mutafakkir va davlat arbobi Alisher Navoiy sheʼriy va nasriy asarlarida yuksak umuminsoniy gʻoyalarni, ona tilimizning beqiyos soʻz boyligi va cheksiz ifoda imkoniyatla­rini butun jozibayu latofati bilan namoyon etib, jahon adabiyoti sahnida munosib va mustahkam oʻrin egalladi.

Uning bizgacha yetib kelgan adabiy merosi, shubhasiz, ulkan xazinadir. Bobomizning bebaho ijodiy merosi nafaqat xalqimiz, balki dunyo xalqlari adabiyoti tarixida, milliy madaniya­timiz va adabiy-estetik tafakkurimiz rivojida alohida oʻrin tutadi.

Siymosi abadiyatga muhrlangan soʻz zargari

Ulugʻ shoir nomi Oʻzbekiston Milliy kutub­xonasi, Milliy bogʻ va Davlat akademik katta teatri, Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti, adabiyot muzeyi, viloyat va uning markazi, metro stansiyasi, shuningdek, koʻplab koʻcha, mahalla, maktab, istirohat bogʻlariga be­rilgan. Mamlakatimizning deyarli har bir hudu­dida shoirga muhtasham haykallar oʻrnatilgan.

Yurtimizdan tashqari Olmaota, Kiyev, Boku, Ashxobod va boshqa qator shaharlardagi koʻchalar uning nomi bilan ataladi. Shoir xotirasi, uning maʼnaviy merosining ahamiyati nafaqat mamlaka­timizda, balki yaqin va uzoq xorijda ham eʼzozlanadi, eʼtirof etiladi. Alisher Navoiyning xorijda qad koʻtargan haykallari buning isboti­dir. Ular salobat toʻkib, xalqimizning, millati­mizning betakror dahosini koʻz-koʻz etib turibdi.

Navoiyning Oʻzbekistondan tashqarida paydo boʻlgan birinchi haykali 1968-yili Qirgʻiziston­ning Oʻsh shahrida shoir tavalludining 525-yil­ligi munosabati bilan oʻrnatilgan edi.

2002-yil noyabrda Moskva markazida, Sadovoye halqa yoʻli yaqinidagi Serpuxovskiy maydonida­gi bogʻda shoirning 4,5 metrli bronza haykali oʻr­natildi. U taniqli oʻzbek haykaltaroshi Ravshan Mirtojiyev tomonidan rus meʼmorlari Alek­sandr Kuzmin va Igor Voskresenskiy bilan ham­korlikda yaratilgan. Yodgorlik Rossiyaning mumtoz Sharq adabiyoti merosiga madaniy hurmatini aks ettiradi. Uning atrofida har yili tantanali tadbirlar, Navoiy tavalludiga bagʻishlangan ma­rosimlar oʻtkaziladi.

2004-yil. Tokiodagi Soka universiteti hu­dudida oʻrnatilgan Alisher Navoiy haykali ikki davlat oʻrtasidagi doʻstlik belgisi sifatida qad rostladi. Yodgorlik Buyuk ipak yoʻli madaniyatla­ri oʻrtasidagi muloqotni ramziy maʼnoda ifoda­laydi, tarixiy aloqalarni aks ettiradi.

Ozarbayjon poytaxti Boku shahrida ham 2008-yil sentyabrda Navoiy haykali ochildi. U Ozod­lik shohkoʻchasi va Najaf Narimonov koʻchasi ke­sishmasida 2000 kvadrat metrdan ortiq maydonni egallagan, yashil maydonlar va favvoralar bilan bezatilgan bogʻda joylashgan. Uni yaratish uchun taxminan 9 tonna bronza ishlatilgan. Har yili yodgorlik atrofida Navoiy bilan bogʻliq tadbir­lar oʻtkaziladi.

2017-yil. Oʻzbekiston va Xitoy oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatilganining 25 yil­ligi sharafiga Shanxay universiteti hududida oʻrnatilgan Alisher Navoiy haykali bronzadan yasalgan. Yodgorlikning balandligi 3,6 metr, poy­devori 1,8 metr, ogʻirligi 3 tonna.

2018-yil Dushanbe shahridagi mutafakkir bo­bomiz nomi bilan atalgan bogʻda Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy haykali Tojikiston va Oʻzbekiston xalqlari oʻrtasidagi doʻstlik belgisi boʻlib tarixga kirdi.

Minsk shahrining Sverdlov koʻchasida ham 2019-yilda Alisher Navoiy byusti ochilgan. Tantanali marosim 29-iyul kuni boʻlib oʻtdi. U Belarus va Oʻzbekiston oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik aloqalari rivojlanib borayotganini anglatadi.

2021-yil 16-dekabr. Prezidentimizning Ko­reya Respublikasiga davlat tashrifi arafasida Seul shahri markazida ulugʻ oʻzbek shoiri hayka­li oʻrnatildi. Uning loyihasi ushbu mamlakatda sohada yetakchi sanalgan “Malong Company” kom­paniyasi tomonidan zamonaviy haykaltaroshlik uslublaridan foydalangan holda bajarildi.

Koreya poytaxtining Seocho-dong 1498-4 koʻ­chasi shaharning gavjum chorrahasi hisoblanadi. Oʻrnatilgan yodgorlik majmuasi roʻparasida Ko­reya Respublikasi Oliy sudi va Oliy prokura­turasi binosi joylashgan. Bu yerda, shuningdek, zamonaviy koʻp qavatli turar joy maskanlari qad rostlab turibdi, savdo va tibbiyot markazlari, kutubxona faoliyat yuritadi.

— Oʻzbek va koreys xalqlarining dunyoqara­shi va urf-odatlari oʻxshash, — deydi Respublika koreys milliy madaniy markazi raisi Viktor Pak. — Bugun Oʻzbekistonda yashayotgan 180 mingdan ziyod koreys diasporasi koʻp millat­li jamiyatimizning ajralmas qismiga aylangan. Seulda buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiyga yod­gorlik oʻrnatilishi xalqlarimizning oʻzaro doʻst­lik aloqalari mustahkamlanib borayotganini koʻrsatadi.

2023-yil avgust. Qozogʻistonning Ostona shahri markazida Alisher Navoiyning balandligi toʻrt metrdan ortiq haykali oʻrnatildi.

2024-yil may. Turkmaniston poytaxti Ashxo­bod shahrida Maxtumquli Firogʻiy nomidagi ma­daniyat va istirohat bogʻi majmuasidan buyuk oʻz­bek shoiri Alisher Navoiy haykali ham munosib oʻrnini egalladi.

2024-yil sentyabr. Turkiyaning Anqara shahrida buyuk ajdodimizning ulugʻvor haykali ochilishi marosimi boʻldi.

2025-yilning 12-dekabr sanasida Qirgʻizistonning Oʻsh shahrida buyuk shoir va mutafak­kir Alisher Navoiyning yangilangan haykali va uning nomi bilan atalgan shohkoʻchaning tantana­li ochilish marosimi boʻlib oʻtdi.

— Alisher Navoiy nomidagi istirohat bogʻi 1968-yilda barpo etilgan va buyuk oʻzbek shoiri­ning shahardagi birinchi haykali ham shu yili oʻrnatilgan edi, — deydi Oʻsh shahri meri Jenish­bek Toktorboyev. — Vaqt oʻtib, mana, haykal yangi­landi. 1991-yilda esa boqqa yondosh Qurmanjon Dadho koʻchasi bilan kesishgan koʻchaga ham uning nomi berilgan edi. Soʻnggi yillarda bu yerda kat­ta taʼmirlash, kengaytirish va obodonlashtirish ishlari bajarilib, u shohkoʻchaga aylantirildi.

Turkiy dunyo adabiyoti gavhari

Oʻzbekistondagi islom sivilizatsiyasi marka­zi tomonidan buyuk allomalarimiz qatori Haz­rat Alisher Navoiy merosini tadqiq qilish va ommalashtirishga katta eʼtibor qaratilmoqda. Xususan, Oʻzbekiston madaniy merosini saqlash, oʻrganish va ommalashtirish boʻyicha butunjahon jamiyati bilan hamkorlikda nashr qilinayotgan “Oʻzbekiston madaniy merosi jahon toʻplamla­rida” kitob-albomlarining salmoqli qismida Alisher Navoiy merosiga eʼtibor qaratilgan.

Soʻnggi yillarda Navoiy devonlarining shoir hayotligi davrida koʻchirilgan bir necha qoʻlyozmasi aniqlandi. Ularning ayrimlari haqida bir mun­cha maʼlumotlar bor edi. Oʻzbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy jamoasi 2024-yil noyabr oyida Buyuk Britaniyaga xizmat safari davomida Oksford universitetining Bodlean ku­tubxonasida Navoiyning hayotligida koʻchirilgan “Xamsa” asari mavjudligini aniqladi.

Umuman, Alisher Navoiyning qoʻlyozmalari Rossiya, Britaniya, Turkiya, Eron, AQSH va boshqa mamlakatlar kutubxona hamda muzeylarida eng qiymati baland durdona sifatida saqlanadi. Jahon navoiyshunosligi tadriji va takomiliga nazar soladigan boʻlsak, shoir ijodining Fran­siya, Amerika, Germaniya, Finlyandiya, Niderlan­diya, Yaponiya, Rossiya kabi bir qancha davlatlarda oʻrganilgani, asarlari dunyoning bir necha tilla­riga tarjima qilingani guvohi boʻlamiz.

— Bugun Navoiy merosini xorijiy tillar­ga tarjima qilib, uni dunyoga tanitish hamda xorijda uning ijodi boʻyicha olib borilayotgan tadqiqotlar bilan navoiyshunos olimlarni ta­nishtirish asosiy vazifalarimizdan biriga ay­langan, — deydi mutafakkir qoʻlyozma merosini xorij qoʻlyozma fondlaridan izlash va ular nusxa­larini nashr qilish yoʻnalishida faoliyat yurita­yotgan taniqli olim, filologiya fanlari doktori Aftondil Erkinov. — Xorijda, xususan, Gʻarbda Navoiy ijodi boʻyicha muayyan tadqiqotlar ikki asrdan beri amalga oshirib kelinmoqda. Ayni paytda ularning muayyan qismini oʻzbek tiliga tarjima qilish va kitobxonlarga asl matnlar mazmunini yetkazish boʻyicha salmoqli ishlar ba­jarildi.

Nemis shoiri, dramaturgi, davlat arbobi Iogann Volfgang Gyote ikki yarim asr avval bun­day degan edi: “Sharq adabiyotini Navoiysiz tasavvur qilib boʻlmaydi. U turkiy xalqlarning adabiy tilini yuksak darajaga koʻtargan buyuk shaxsdir”.

— Germaniyada Alisher Navoiy asarlari 88 nusxada, Finlyandiyada 27, Chexiyada 11, Shveysariyada 13, Estoniyada 8, Rossiyada 94 nusxada saqlanadi, — deydi filologiya fanlari doktori Gulnoza Xolliyeva. — Bu mening koʻrganlarim, aslida, bu mamlakatlarning boshqa shaharlari ku­tubxonalarida yana boʻlishi mumkin. Ilmiy man­balarga nazar solsak, Yevropada birinchi boʻlib Navoiy asarlarini oʻrgangan olimlar fransuzlar ekanini koʻramiz. Dunyoga mashhur Parij milliy kutubxonasida Navoiy asarlarining 42 ta qoʻlyoz­ma nusxasi saqlanadi. Fransuz olimi Edgar Blo­she 1932-1933-yillarda turkiy qoʻlyozmalarning ikki jilddan iborat tavsifini yaratgan, bu kata­logda Navoiyning 35 ta qoʻlyozma asari nusxalari­ga tavsif berilgan.

Qomusiylik kasb etgan ijod

2020-yil 19-oktyabr kuni Oʻzbekiston Prezidenti imzolagan “Buyuk shoir va mutafak­kir Alisher Navoiy tavalludining 580-yilligi­ni keng nishonlash toʻgʻrisida”gi qaror bobomiz xotirasiga koʻrsatilgan yuksak ehtirom namunasi boʻlib, yurtimiz va mamlakatimiz tashqarisida bu boradagi ishlarni yangi bosqichga olib chiqdi.

Qaror ijrosi doirasida 2025-yilda Fanlar akademiyasi Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori institutining Oʻzbek mumtoz adabiyoti tarixi boʻlimi tomonidan toʻrt jildli “Alisher Navoiy ensiklopediyasi” nashrga tayyorlandi. Yozuvchilar uyushmasida kitobning taqdimoti oʻtkazildi.

Ushbu toʻrt jildli nashr 1985 sahifa, ensiklopedik xarakterdagi 3 mingdan ortiq maqola­ni oʻz ichiga oladi. Unda Alisher Navoiyning tarjimayi holi, faoliyati, yaqinlari, doʻstlari, ustozlari, Navoiyning mumtoz adabiyotimiz tarixida tutgan beqiyos oʻrni xususida atroflicha maʼlumotlar qamrab olingan.

Ensiklopediyaga Navoiyning yurtimiz va jahon kutubxonalarida saqlanayotgan qoʻlyozma va toshbosma kitoblari kiritilgan. Shu bilan birga, haykaltaroshlik, teatr, kinoda mutafak­kir siymosi aks ettirilishiga oid maqolalar jo boʻlgan. Toʻplamda oʻzbekistonlik 78 nafar navoiyshunos, yosh tadqiqotchilar, turkiyalik va ozarbayjonlik olimlarning mavzuga oid maqola­larini ham oʻqish mumkin.

Taqdimotda soʻzga chiqqanlar bu singari ki­toblar shoir ijodini mukammal oʻrganishda dasturulamal vazifani oʻtashi va davlat tilining nufuzi, mavqeini oshirishda oʻziga xos oʻrin tu­tishini taʼkidlashdi.

“Alisher Navoiy ensiklopediyasi” tegishli taqsimot asosida respublika va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlariga, yurtimizdagi barcha kutubxonalarga bepul va begʻaraz asosda yetkazib berilishi taʼminlandi.

Shu oʻrinda XVIII-XIX asrlar yashab oʻtgan avstriyalik tarixchi, sharqshunos olim, shoir, tar­jimon va tadqiqotchi Yozef fon Hammer-Purg­shtalning quyidagi gaplarini keltirish oʻrinli boʻlardi: “Navoiy — turkiy adabiyotning eng yuksak choʻqqisi. Uning asarlari Sharq Renessansi­ning yorqin namunasidir”.

* * *

2024-yil 1-noyabr kuni davlatimiz rahbari raisligida Navoiy viloyatini ijtimoiy-iqtiso­diy rivojlantirish vazifalari yuzasidan oʻtka­zilgan yigʻilishda el-yurtimiz, xususan, Navoiy ahlining ulugʻ ajdodimiz Alisher Navoiy xoti­rasiga hurmat-ehtiromi cheksiz ekani, buyuk bobo­miz nomi bilan ataladigan viloyat maʼnaviy tar­biya, maʼrifiy yuksalish yoʻlida barchaga oʻrnak va namuna boʻlishi, taʼbir joiz boʻlsa, yurtimizning maʼnaviy brendiga aylanishi zarurligi taʼkid­langan edi.

Shu bilan birga, Prezidentimiz Navoiy vi­loyatida 2025-yilni “Alisher Navoiy yili” deb eʼlon qilishni taklif etdi. Yil doirasida har bir mahalla, maktab, oliygohlar va mehnat ja­moalarida “navoiyxonlik kechalari” oʻtkazilishi belgilandi.

Bundan tashqari, “Yashil makon” loyihasi doirasida viloyatning shahar va tumanlari, qishloqlarida Navoiy bobomizga atab, yangi bogʻlar, soʻ­lim xiyobonlar, yashil hududlar, quriladigan Yangi Oʻzbekiston bogʻida Alisher Navoiyga bagʻishlab memorial muzey tashkil etiladigan boʻldi.

* * *

Chindan ham Alisher Navoiy ijodining jahon miqyosida oʻrganilishi, tadqiq etilishi har jihat­dan navoiyshunoslik ilmini boyitadi. Bu jarayon­dan boxabarligimiz esa Alisher Navoiy ijodiyoti qanday rakursda tadqiq qilinayotganini kengroq bilishga va mahalliy tadqiqotlar bilan dunyo miqyo­sida olib borilayotgan tadqiqotlarni qiyoslash im­koniyatini beradi. Eng muhimi, xalqaro maydonda navoiyshunosligimizning nazariy saviyasini koʻta­rishga bevosita xizmat qiladi.

Gʻazal mulkining sultoni Alisher Navoiyning munavvar siymosi, qutlugʻ nomi, uning bezavol me­rosi zamon va makon sarhadlari osha insoniyatni haqiqat, adolat, ezgulik sari daʼvat etib borave­radi. Ulugʻ alloma asrlar davomida xalq bilan hamnafas, zamon bilan hamqadam yashayveradi. Bu umrboqiy meros nainki turkiy xalqlar, balki dunyo ahlini oʻziga ohanrabodek tortaveradi.

Nodir MAHMUDOV,

“Yangi Oʻzbekiston” muxbiri