Bu jarayonning muhim tarkibiy qismlaridan biri — xalqaro tijorat arbitraji sohasida zamonaviy qonunchilik bazasini shakllantirish va mintaqaviy arbitraj markazini tashkil etish bo‘ldi.
Arbitraj — tomonlarning o‘zaro kelishuviga asoslanib, tijorat nizolarini davlat sudlaridan tashqarida, mustaqil hakamlar ishtirokida hal qilish usulidir. Xalqaro investorlar uchun bu mexanizmning ishonchliligi bevosita mamlakatning investitsion jozibadorligiga ta‘sir ko‘rsatadi. Mazkur hujjatda O‘zbekistondagi xalqaro tijorat arbitrajining huquqiy asoslari, asosiy instituti — Toshkent Xalqaro Arbitraj Markazi (TIAC) hamda sohaning amaliy rivojlanishi tahlil etiladi.
1. Huquqiy baza
1.1. “Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi qonun (2021)
O‘zbekiston arbitraj qonunchiligining zamonaviy bosqichi 2021-yil 16-fevralda boshlangan — shu kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev “Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi O‘RQ-674 raqamli qonunni imzoladi. Qonun, uning 56-moddasiga muvofiq, rasmiy e‘lon qilingan kundan e‘tiboran olti oy o‘tgach — 2021-yil 16-avgustdan kuchga kirdi.
Qonunning fundamental xususiyati shundaki, u 1985-yilgi UNCITRAL Xalqaro tijorat arbitraji bo‘yicha Model qonunining 2006-yildagi tahriri asosida ishlab chiqilgan. UNCITRAL Sekretariati qonunni Model qonunga muvofiq deb rasmiy ravishda tan oldi, natijada O‘zbekiston “Model qonun yurisdiksiyasi” maqomini oldi. Bu xalqaro arbitraj amaliyotchilari uchun O‘zbekiston qonunchiligini oldindan bashorat qilish imkonini beradi.
Qonun loyihasini ishlab chiqishda Osiyo Taraqqiyot Banki (ADB), Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi, Adliya vazirligi, O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasi hamda TIAC mutaxassislari ishtirok etgan. Hujjat 2020-yil 11-sentyabrda Oliy Majlis Senati tomonidan ikkinchi o‘qishda qabul qilingan.
1.2. Qonunning asosiy qoidalari
Qonunning 4-moddasiga ko‘ra, u xalqaro tijorat arbitrajiga nisbatan qo‘llaniladi — O‘zbekiston va boshqa davlatlar o‘rtasidagi xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan istisnolarni hisobga olgan holda. 21-modda arbitraj sudiga o‘z yurisdiksiyasini mustaqil belgilash, shu jumladan arbitraj bitimining mavjudligi va haqiqiyligi bo‘yicha e‘tirozlarni ko‘rib chiqish vakolatini beradi (kompetenz-kompetenz tamoyili).
Muhim yangilik sifatida qonun ham sudlarga, ham arbitraj tribunallariga oraliq choralar qo‘llash imkoniyatini beradi va boshqa yurisdiksiyalardagi tribunallar tomonidan chiqarilgan oraliq choralarni O‘zbekiston sudlari tomonidan ijro etilishini kuchaytiradi.
1.3. Mahalliy arbitraj qonuni bilan munosabat
Yangi qonun 2007-yildan beri amalda bo‘lgan “Arbitraj sudlari to‘g‘risida”gi O‘RQ-64 raqamli qonun bilan parallel ravishda amal qiladi. Ikki hujjat o‘rtasidagi taqsimlash aniq: O‘RQ-64 mahalliy (ichki) nizolarni, O‘RQ-674 esa xalqaro tijorat nizolarini tartibga soladi.[6]
1.4. Xalqaro konventsiyadagi ishtirok
O‘zbekiston 1996-yildan beri 1958-yilgi Nyu-York Konvensiyasi — “Chet el hakamlik qarorlarini tan olish va ijro etish to‘g‘risida”gi Konvensiya ishtirokchisi hisoblanadi. Bu O‘zbekistonda chiqarilgan arbitraj qarorlarini 170 dan ortiq davlatda tan olish va ijro etish imkonini beradi — aynan shu omil xorijiy investorlar uchun arbitraj shartnomasi tuzishning asosiy motivlaridan biridir.
2. Toshkent Xalqaro Arbitraj Markazi (TIAC)
2.1. Tashkil etilishi va huquqiy maqomi
TIAC 2018-yil 5-noyabrda Prezidentning PQ-4001 raqamli Farmoni bilan O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasi huzurida tashkil etilgan. Markaz rasmiy ravishda 2019-yil aprel oyida Parijda xalqaro arbitraj hamjamiyatiga taqdim etildi.
TIAC — nodavlat notijorat tashkilot sifatida ish yuritadi va O‘zbekistondagi hamda undan tashqaridagi biznes subyektlarining shartnoma munosabatlaridan kelib chiqadigan nizolarni, shu jumladan investitsiyaviy, intellektual mulk va blokcheynga oid nizolarni hal qilishga ko‘maklashadi.
2.2. Imtiyozlar va raqobat afzalliklari
TIAC ning asosiy raqobat afzalligi — ma‘muriy yig‘imning to‘liq yo‘qligi: markaz o‘z xizmatlari uchun nol foizli tarif belgilagan. Bu boshqa yetakchi arbitraj institutlaridan (ICC, LCIA, SIAC) tubdan farq qiladi. Qo‘shimcha fiskal imtiyozlar ham nazarda tutilgan: TIAC ning arbitraj xizmatlari QQS dan ozod qilingan, xorijiy arbitrlarning gonorari jismoniy shaxslardan daromad solig‘idan ozod, xorijiy yuridik maslahatchilar arbitraj ishida qatnashish uchun litsenziyaga muhtoj emas.
Xorijiy arbitrlar uchun ish ruxsatnomasi talab qilinmaydi va tomonlar nizoga taalluqli moddiy huquq sifatida O‘zbekiston qonuniga bog‘lanmay, istalgan yurisdiksiya qonunini tanlashi mumkin. Ish yurituv tili sifatida o‘zbek, rus yoki ingliz tillari tanlanishi mumkin; onlayn tinglov va raqamli hujjat aylanishi standart amaliyotga aylangan.
2.3. TIAC Arbitraj Reglamenti (2021)
Markazning joriy protsessual hujjati — 2021-yil 1-oktabrdan kuchga kirgan TIAC Arbitraj Reglamentidir. Reglament zamonaviy xalqaro amaliyotning eng ilg‘or qoidalariga, shu jumladan raqamli texnologiyalardan foydalanishga, dalillarni taqdim etish tartibiga va kiberxavfsizlik qoidalariga moslashtirilgan.
Reglamentning 20-moddasi hujjatlarni taqdim etish masalasini xalqaro amaliyotga muvofiq tartibga soladi: tribunal o‘z tashabbusi bilan yoki tomonning iltimosiga ko‘ra hujjat talab qilishi mumkin; e‘tiroz sabablari sifatida maxfiylik, tijorat sezuvchanligi va huquqiy imtiyoz tan olinadi; maxfiy hujjatlarni ko‘rib chiqish uchun uchinchi shaxs-maslahatchi jalb qilinishi mumkin.
Tezlashtirilgan tartib ham nazarda tutilgan: Reglamentning 35-moddasiga binoan, nizo summasi 3 mln AQSh dollaridan kam bo‘lsa, tomonlar shunga rozi bo‘lsa, yoki favqulodda zarurat bo‘lgan hollarda tomonlar tezlashtirilgan protsedurani so‘rashi mumkin.[6] 36-modda esa “favqulodda hakam” (emergency arbitrator) orqali shoshilinch oraliq choralar qo‘llash imkonini beradi.
3. Xalqaro hamkorlik va amaliyot
3.1. TIAC–HKIAC hamkorligi
2022-yilda TIAC Gonkong Xalqaro Arbitraj Markazi (HKIAC) bilan institutsional hamkorlik shartnomasini imzolagan. Kelishuv natijasida TIAC–HKIAC institutlararo Arbitraj Qoidalari ishlab chiqilib, ikki markaz birgalikda ish yuritishi mumkin bo‘lgan mexanizm yaratildi. Bu ayniqsa Xitoy va MDH tomonlari ishtirokidagi nizolar uchun qulaydir.
3.2. Ishlar statistikasi
Herbert Smith Freehills Kramer yuridik firmasining 2024-yil hisobotiga ko‘ra, TIAC faoliyati davomida 70 ga yaqin xalqaro arbitraj ishini ko‘rib chiqqan. Tomonlar Yevropa, Xitoy, Janubiy Osiyo, Rossiya va Yaqin Sharq mamlakatlaridan; nizolar tijorat shartnomalari, qo‘shma korxonalar, qurilish loyihalari va investitsiya bitimlariga oid edi.
Ilk bosqichda, TIAC 2021-yil oxiriga qadar 22 ta Arbitraj to‘g‘risida so‘rovnoma va 2 ta favqulodda chora arizasini qabul qilgan edi. Ishlarda Italiya, Niderlandiya, Moldova, Turkiya, Rossiya, Qozog‘iston, Filippin, Singapur, O‘zbekiston, Xitoy va Gonkongdan tomonlar ishtirok etgan.
4. Muammoli masalalar va rivojlanish istiqbollari
Qonunchilik bazasi zamonaviy bo‘lishiga qaramay, amaliyotda bir qator masalalar hali to‘liq hal etilmagan. Hakamlik qarorini bekor qilish to‘g‘risidagi ariza ikki bosqichli apellyatsiya tartibida ko‘rib chiqilishi mumkin va yakuniy sud qarori odatda 8 oydan 18 oygacha muddatda chiqariladi — bu Shveytsariya kabi yurisdiksiyalardan sezilarli orqada.
“Favqulodda hakam” institutining qarorlarini ijro etish mexanizmi qonunda aniq tartibga solinmagan va sud amaliyoti hali shakllanmagan. Bundan tashqari, hukumat Singapur Xalqaro Tijorat Sudi, DIFC Court va AIFC Court namunasidagi xalqaro tijorat sudini tashkil etish bo‘yicha ishchi guruh tuzdi. Muhokama qilinayotgan takliflardan biri — bunday sudga arbitraj bilan bog‘liq ishlar (qarorni tan olish, ijro, bekor qilish) bo‘yicha eksklyuziv yurisdiksiyani berishdir.
Xulosa
O‘zbekistonning so‘nggi yillardagi qadamlari — UNCITRAL Model qonuniga mos qonunning qabul qilinishi, TIAC ning tashkil etilishi va unga keng imtiyozlar berilishi, HKIAC bilan hamkorlik — mamlakatni MDH mintaqasida potensial arbitraj markaziga aylantirmoqda. Savdo-sanoat palatasi huzuridagi markaz nol ma‘muriy yig‘imi, uch tilli ish yuritish va raqamli platformasi bilan xorijiy foydalanuvchilar uchun jozibador muhit yaratgan.
Ayni paytda, tizim yosh bo‘lgani sabab ba‘zi sud amaliyotiga oid muammolar — qarorni bekor qilish protseduralarining cho‘zilishi va favqulodda hakam qarorlarini ijro etish masalasi — hal qilinishi zarur. Xalqaro tijorat sudining rejalashtirilayotgan tashkil etilishi esa bu kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan keyingi qadam bo‘lishi mumkin.
Po‘latov Temur,
Xalqaro xususiy huquq sho‘basi
