“Yangi Oʻzbekiston” gazetasida yangi loyiha: Jurnalist va sunʼiy intellekt

Bugungi zamonaviy dunyoda barcha sohalarda sunʼiy intellekt yuksalish tendensiyalarini belgilab beruvchi asosiy mezonga aylanmoqda. Mudofaa, sanoat, transport, qurilish, aloqa, qoʻyingki, barcha sohalardan tortib, inson kundalik hayotining turfa jabhalariga SI shiddat bilan kirib bormoqda.

Yillar davomida olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar natijalarini sunʼiy aql-idrok soniyalarda bizga taqdim etyapti. Muammolar yechimida eng yaxshi va eng maqbul, aytish mumkinki, aqlbovar qilmas yechimlarni taklif qilayotgani ham bor gap. Hattoki, dunyo tajribasida hukumat boshqaruvida ham sunʼiy aql-idrok imkoniyatlaridan foydalanib, muhim qarorlar qabul qilinayotganini kuzatyapmiz.

Yana bir muhim jihat — jahonning eng nomdor ekspertlari va mutaxassislari ham mavjud reallikka baho berishda, biror tizim yoki maʼlum bir davr xususida xulosa qilishda SIga suyanmoqda. U keltirgan dalil va tahlillarga katta ishonch bildirmoqda. Nainki, u minglab-millionlab manbalarga asoslanib, xolis xulosalar beradi, balki har tomonlama mukammal va obyektiv nuqtayi nazarini ham bayon qiladi.

Endi yana bir muhim gap. Bugun sunʼiy intellekt media tuzilmalarda ham oʻz soʻzini ayta boshladi. Ilgʻor yondashuvlarga tayangan ommaviy axborot vositalari allaqachon uning imkoniyatlaridan foydalanishni boshlagan. Biz buni zamonaviy izoh bilan mediakonvergensiya deb ataymiz.

“Yangi Oʻzbekiston” gazetasi tahririyati ham oʻzining mediakonvergensiya yoʻnalishidagi ilgʻor anʼanalarini davom ettirgan holda Mustaqilligimizning 35 yillik ayyomi arafasida yangi loyihani tatbiq etishga kirishdi. Uni “Jurnalist va sunʼiy intellekt” deb nomladik.

Endilikda bu rukn ostida turli sohalarda erishilayotgan yutuqlarni, hayotga tatbiq etilayotgan yangiliklarni, eng muhimi, bu kabi tizimli oʻzgarishlarning odamlar hayotiga ijobiy yoki salbiy taʼsirlarini, nafaqat anʼanaviy, balki sunʼiy intellekt yordamida ham tahlil qilgan holda eʼtiboringizga havola etib boramiz.

Maqsadimiz — mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar, avvalo, xalqimiz manfaatlariga xizmat qilishi kerak degan tamoyil hayotda oʻz aksini qanday topmoqda? Sohalarda qilinayotgan yangilik va oʻzgarishlar qanchalik samarador? Kelgusida yana qaysi jihatlarga koʻproq eʼtibor qaratishimiz kerak?

Shu kabi savollarga sunʼiy intellekt yordamida javob topishga, kamchiliklarimiz boʻlsa, ularni tahlil qilishga harakat qilamiz. Bir soʻz bilan aytganda, oʻzimizga oʻzimiz koʻzgu tutamiz. Zero, bizning harakatlarimizga berilgan xolis baho, u tanqid boʻladimi yoki maqtov, har birimizning kelgusi faoliyatimiz uchun muhim ahamiyat kasb etadi va shunday boʻlishi ham kerak.

***
Loyihamizning birinchi mavzusini mamlakatimiz qishloq xoʻjaligi sohasidan boshladik. Gazetamizni muntazam kuzatib borayotgan mushtariylarimiz yaxshi biladi, biz yurtimizda oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash, ekinlar hosildorligini oshirish, xalqimiz dasturxoniga ekologik toza mahsulotlar yetkazib berish, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari tanqisligining oldini olish, ularning narx-navosini moʻtadil ushlab turish borasida qilinayotgan chora-tadbirlar haqida turkum maqolalar eʼlon qilib boryapmiz.

Bu kabi maqolalarda, jumladan, 2026-yil paxta mavsumida Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vazirligi yuqori hosildorlikka erishishga qaratilgan “8 qoida” tizimini joriy etilgani, unda tup qalinligi va ekish sxemasidan tortib, oʻsimlik arxitekturasini boshqarish, makro va mikroelementlar bilan muvozanatli oziqlantirish, stressdan himoya, asosiy hosilni erta shakllantirish, ­qarish (senessensiya) signalini berish, defoliatsiya, desikatsiya va oʻz vaqtida terimgacha boʻlgan jarayonlar yagona texnologik tizim sifatida qaralayotgani aytilgan.

“Maqsad — gʻoʻzani shunchaki oʻstirish emas, balki uni qisqa mavsum sharoitida oʻz vaqtida pishirib, shakllangan hosilni toʻliq terib olish”, deydi soha masʼullari.

Bu yondashuvni fermerlarga tushuntirish maqsadida vazirlik va soha vakillari tomonidan ommabop maqolalar chop etildi, onlayn maʼruzalar, dala seminarlari va amaliy oʻquvlar tashkil etildi. Ularda, xususan, gʻoʻzani bahordanoq shunday boshqarish kerakki, 1-avgust atrofiga kelib gektariga kamida 200 ming sogʻlom tup va har bir tupda asosiy hosilga kiruvchi 8-10 ta yaxshi rivojlangan koʻsak shakllangan boʻlsin, degan yondashuv ilgari surilmoqda. 1-avgust bu yerda hamma dalaga bir vaqtda preparat sepiladigan sana emas, balki butun mavsum agrotexnologiyasi yoʻnaltiriladigan maqsadli fiziologik marradir. Chop etilgan tushuntirishlarda ham qarish signali, keyingi defoliatsiya va desikatsiya Oʻzbekistonning qisqa vegetatsiya sharoitida hosilni dalada qoldirmaslikka qaratilgan yagona zanjir sifatida bayon qilingan.

Gazetamizda eʼlon qilingan ushbu ommabop maqolalarni, metodik materiallarni hamda mavzuga oid yaqinda nufuzli xalqaro jurnallarda chop etilgan ilmiy ishlarni sunʼiy intellektga taqdim etdik. Undan Oʻzbekistondagi ushbu yondashuvni xolis baholash, uni jahon paxtachiligi amaliyoti va ilmiy adabiyotlar bilan taqqoslash, kuchli tomonlari, farqli jihatlari, ehtimoliy yangiligi va ilmiy chegaralarini ochib berishni soʻradik.

 

Salim Doniyorov (SD): — Bu mavzuni tahlil qilishda oldingizga qoʻyilgan vazifani qanday tushundingiz?

 

Sunʼiy intellekt (SI): — Mening vazifam Oʻzbekiston dasturini maqtash ham, rad etish ham emas. Men sunʼiy intellekt sifatida taqdim etilgan metodologiyani ilmiy adabiyotlar va jahon amaliyoti bilan qiyoslab, qaysi elementlar avvaldan maʼlum, qaysi jihatlar yangi tarzda birlashtirilgan, qayerda ilmiy ehtiyotkorlik zarur va qaysi yondashuv fermer uchun real amaliy qiymatga ega ekanini ajratib berishim kerak. Men dala agronomining oʻrnini bosmayman. Mening ustunligim — katta hajmdagi ilmiy maʼlumotni tez solishtirib, turli manbalar ­oʻrtasidagi umumiylik va farqlarni koʻrish hamda ulardan xolis ilmiy xulosa chiqarish imkoniyatidir.

 

SD: — Tahlil va xulosa uchun qancha ilmiy tadqiqotlar, manbalarni koʻrib chiqdingiz?

 

SI: — Ushbu suhbat uchun siz taqdim etgan 2 ta asosiy maqolani batafsil tahlil qildim va yana 22 ta xalqaro ilmiy hamda rasmiy amaliy manbani maqsadli qiyosiy skriningdan oʻtkazdim — jami 24 ta manba. Qiyoslashda etefon, tidiazuron/diuron, defoliatsiya, desikatsiya, hosilni yigʻib olishga yordam beruvchi vositalar (harvest aids), ularni qoʻllash muddati (harvest-aid timing), oldindan fiziologik tayyorlash bosqichi (pre-conditioning), koʻsak yetukligi va qisqa mavsumda terimni tezlashtirish strategiyalariga eʼtibor qaratildi. Bu formal tizimli obzor emas, balki aynan ­Oʻzbekiston dasturini tekshirishga qaratilgan maqsadli ilmiy qiyosdir.

 

SD: — “8 qoida”ni oʻqigandan keyin sizda qanday taassurot qoldi? Bu faqat avgust oyida preparat qoʻllash dasturimi?

 

SI: — Yoʻq. Bu avgustda boshlanadigan kimyoviy sxema emas. Dastur bahordan boshlanadi. Bir gektar yerda kamida 200 ming atrofida sogʻlom tupni shakllantirish, har bir tupda asosiy hosilga kiruvchi 8-10 ta yaxshi rivojlangan koʻsakni olish, ortiqcha vegetativ oʻsishni cheklash, suv va oziqlanishni muvofiqlashtirish — bularning barchasi 1-avgustgacha dalani yetilishni boshqarish bosqichiga tayyorlash uchun xizmat qiladi. Shu maʼnoda, “8 qoida” — alohida operatsiyalar roʻyxati emas, balki mavsumni oldindan rejalashtirish tizimi.

 

SD: — Oziqlantirish bu yerda qay darajada muhim?

 

SI: — Bu juda muhim. Oʻzbekiston metodologiyasi faqat odatiy azot — fosfor — kaliy bilan cheklanmaydi. Unda kalsiy, bor, temir, marganes, magniy, kremniy, rux va molibden kabi elementlar, shuningdek, stressga qarshi va biostimulyator yondashuvlar ham oʻsimlik holatiga qarab tavsiya etiladi. Qoʻllanmada bor kislotasi, achitqi asosidagi suspenziya va tegishli qishloq xoʻjaligi mahsuloti yoki tasdiqlangan protokol doirasida atsetilsalitsil kislotali biostimulyatorlar ham keltirilgan. Bu moddalarning oʻzi jahon ilmi uchun yangi emas. Oʻzbekiston modelidagi farq,  ularni “koʻproq oziq berib, koʻproq yashil massa olish” uchun emas, balki oʻsimlikni asosiy koʻsak yukini ertaroq shakllantirishga, stressga chidamli saqlashga va 1-avgust fiziologik marrasiga olib kelishga xizmat qiluvchi yagona oziqlanish va boshqaruv arxitekturasiga kiritishdadir.

 

SD: — Nega aynan 1-avgust? Bu hamma fermer aynan shu kuni etefon sepishi shart deganimi?

 

SI: — Yoʻq. Men 1-avgustni majburiy purkash sanasi deb emas, milliy ­texnologik marra deb tushunaman. Bu sana fermerga bahordan boshlab “dalamni shu muddatgacha asosiy hosil yuki shakllangan holatga keltiraman” degan aniq maqsad beradi. Erta ekilgan va toʻgʻri boshqarilgan dala shu paytda tayyor boʻlishi mumkin, kechikkan dala 5-10-avgust yoki keyinroq tayyor boʻladi. Demak, 1-avgust kalendar dogmasi emas — agrotexnologik intizom yaratadigan signal. U fermerning qarorini avgust oyida emas, mart-apreldan boshlab oʻzgartiradi.

 

SD: — Jahon amaliyoti bilan solishtirganda Oʻzbekiston dasturining beshta asosiy farqi nimada?

 

SI: — Birinchidan, koʻplab jahon tavsiyalarida hosilni yigʻib olishga yordam beruvchi vositalar masalasi ekin terimga yaqinlashganda, koʻsak ochilishi va defoliatsiyaga tayyorlikdan boshlanadi. Oʻzbekiston modeli esa bu savolni bahorga koʻchirib, butun mavsumni 1-avgust fiziologik marrasiga tayyorlaydi. Ikkinchidan, etefon faqat “koʻsak ochuvchi” sifatida emas, qarish (senessensiya) signalini boshlovchi alohida bosqich sifatida ajratilgan. Jahonda oldindan tayyorlash (pre-conditioning) misollari bor, ammo bu yerda u butun tizimning markaziy zvenosiga aylantirilgan. Uchinchidan, makro va mikrooziqlantirish, stress boshqaruvi, oʻsimlik oʻsishini tartibga solish hamda koʻsak yukini shakllantirish terim oldi ishlovidan alohida emas, balki uning tay­yorlov qismi hisoblanadi. Toʻrtinchidan, tizim oʻlchanadigan mezon qoʻyadi: yetarli tup qalinligi va har tupda asosiy hosilga kiruvchi 8-10 ta yaxshi rivojlangan koʻsak. Beshinchidan, qarish signali → yumshoq fiziologik defoliatsiya → zaruratda yakuniy desikatsiya → oʻz ­vaqtida mashina terimi alohida preparatlar toʻplami emas, balki fermer, agronom va hududiy tizim uchun yagona texnologik madaniyatga aylantirilmoqda.

 

SD: — Ushbu farqlar amalda qanday beshta asosiy foyda berishi mumkin?

 

SI: — Birinchisi, vaqtdan yutish: qisqa mavsumda asosiy hosilni kuzgi sovuq va namgarchilik xavfidan oldin terimga yaqinlashtirish. Ikkinchisi, oʻsimlikni kechki, iqtisodiy ahamiyati past yangi oʻsishga emas, shakllangan asosiy hosilni saqlash va oʻz vaqtida ochishga qaratilgan rejimda boshqarish. Uchinchisi, bargni birdaniga kuydirish oʻrniga fiziologik ajralishini kuchaytirish orqali mashina terimida barg-xas aralashmasi va qayta oʻsishni kamaytirish imkoniyati. Toʻrtinchisi, terimni bir maromga keltirish, qolgan yashil poya va toʻqimalarni zaruratda desikatsiya qilib, texnika uchun maydonni tayyorlash. Beshinchisi,  eng uzoq muddatli foyda: fermer fikrlashini “dalam yashilmi?” degan savoldan “asosiy hosilim belgilangan vaqtda shakllandimi, yetildimi, ochildimi va terimga tayyormi?” deya oʻlchanadigan texnologik madaniyatga oʻtkazish.

 

SD: — Qarish signali, defoliatsiya va desikatsiyani oddiy tilda qanday farqlash mumkin?

 

SI: — Qarish yoki senessensiya signali — oʻsimlikka mavsumning yakuniy fazasi boshlanganini anglatuvchi fiziologik yoʻnalish. Oʻzbekiston dasturida bu rol etefonga berilgan. Defoliatsiya — bargni shunchaki quritish emas, uning poyadan fiziologik ajralishini taʼminlash. Desikatsiya esa keyingi, yakuniy bosqich: qolgan yashil toʻqima va poyani quritib, dalani terimga tayyorlash. Shuning uchun “oldindan defoliatsiya va terimga fiziologik tayyorlash bosqichi (pre-conditioning)” degan atama fermer uchun ancha aniq tushuncha beradi.

 

SD: — Jahonda ham etefonni defoliatsiyadan oldin berish holatlari bor ekan. Unda Oʻzbekiston dasturini yangi deb atash mumkinmi?

 

SI: — Etefonning oʻzi ham, tidiazuron/diuron ham, desikantlar ham yangi emas; etefonni defoliatsiyadan avval oldindan tayyorlash (pre-conditioning) sifatida qoʻllash misollari ham mavjud. Shuning uchun “dunyoda hech kim bunday preparat ishlatmagan” degan daʼvo ilmiy jihatdan notoʻgʻri boʻlar edi. Men koʻrgan adabiyotlardagi asosiy farq shundaki, Oʻzbekiston yondashuvi bu elementlarni bahordan boshlanadigan “8 qoida” bilan bogʻlab, 1-avgustni fiziologik tayyorlik marrasi qilib, keyin qarish → defoliatsiya → desikatsiya → erta terim zanjiriga birlashtirmoqda. Men qiyoslagan 24 manba ichida aynan shu toʻliq mavsumiy va milliy boshqaruv arxitekturasini bir xil shaklda uchratmadim. Shu bois, uni “dunyoda birinchi preparat” emas, balki Oʻzbekiston sharoiti uchun oʻziga xos maturity-management — yetilishni boshqarish konsepsiyasi, deb atash ilmiy jihatdan kuchliroq.

 

SD: — Bu yil dastur qariyb 500 ming gektarda qoʻllanib, fermerlar yaxshi natija haqida xabar berayotgani nimani anglatadi?

 

SI: — Vazirlik tomonidan taqdim etilgan maʼlumotga koʻra, 2026-yilda dastur qariyb 500 ming gektarda qoʻllanmoqda va koʻplab fermerlar dastlabki natijalarni ijobiy baholamoqda. Bu kichik demonstratsiya emas,  juda katta ishlab chiqarish masshtabi va jiddiy amaliy signal. Lekin ilmiy nuqtayi nazardan fermer fikrini endi raqamlar bilan mustahkamlash kerak: ishlov berilgan va taqqoslash ­dalalarida koʻsak ochilishi, barg toʻkilishi, terim sanasi, mashina yoʻqotishi, xas-choʻp, xom paxta hosili, tola chiqishi va HVI sifati muntazam oʻlchansa, milliy amaliyot xalqaro darajadagi dalilga aylanadi.

 

SD: — Gʻoʻzani “erta qaritish hosilni kamaytiradi” degan xavotirga qanday javob berar edingiz?

 

SI: — Albatta, notoʻgʻri vaqtda qoʻllangan har qanday terim oldi ishlovi zarar keltirishi mumkin. Lekin masala “etefon yaxshi yoki yomon” degan savolda emas, dalaning fiziologik tayyorligida. Agar fermer bahordan boshlab agrotexnologiyaga toʻgʻri amal qilib, gektariga yetarli tup qalinligini va har bir tupda asosiy hosilga kiruvchi 8-10 ta yaxshi rivojlangan, fiziologik jihatdan yetarli koʻsakni shakllantirgan boʻlsa, kechki mayda gul va koʻsaklar ortidan quvib, asosiy hosilni kuzgi sovuq va kechikish xavfiga qoldirishning oʻzi katta yoʻqotishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun eng toʻgʻri savol: “Bu dala qarish signalini boshlashga fiziologik tayyormi?”. Ana shu bahoga tayanib ishlov berish maqsadga muvofiq.

 

SD: — Fermerlarga moʻljallangan “paxta oʻz merosini koʻsakka berishi kerak” degan tushuntirishni qanday baholaysiz?

 

SI: — Jurnalistik va taʼlimiy nuqtayi nazardan bu juda kuchli va esda qoladigan metafora. U fermerga oddiy ­haqiqatni tushuntiradi: mavsum oxirida koʻzni quvontiradigan yashillikning oʻzi hosil emas. Haqiqiy natija — yetilgan, ochilgan va terib olingan paxta. Bu qiyosning mazmuni shundaki, butun mavsum davomida suv, oʻgʻit, mehnat va quyosh orqali yaratilgan salohiyat kechki, iqtisodiy samarasi past oʻsishda emas, asosiy terib olinadigan hosilda namoyon boʻlishi kerak. Shu maʼnoda, “meros” qiyosi fermer uchun sodda, taʼsirchan va amaliy, olim uchun esa mantiqan himoyalanadigan tushuntirishdir.

 

SD: — Fermerlarga eng qisqa maslahatingiz qanday?

 

SI: — 1-avgustni “hamma bir kunda preparat sepadigan sana” deb emas, dalani tayyorlash marrasi deb qabul qiling. Bahordanoq tup qalinligi, suv, makro va mikro oziqlanish, oʻsimlik oʻsishi va koʻsak yukini shu marraga yoʻnaltiring. Asosiy koʻsaklar yetarlicha fiziologik tayyor boʻlganda qarish (senessensiya) signali, keyin defoliatsiya va zarur boʻlsa desikatsiyani texnologik intizom bilan bajaring. Maqsad — gʻoʻzani shunchaki yashil saqlash emas, hosilni oʻz vaqtida ochib, sifatli terib olish.

 

SD: — Xoʻp, yakuniy ilmiy xulosa sifatida nimalar deya olasiz?

 

SI: — Mening yakuniy ilmiy xulosam shu: Oʻzbekistonning “8 qoida”ga asoslangan paxta yetilishini boshqarish modeli yangi kimyoviy preparat emas, balki yangi boshqaruv arxitekturasidir. U bahordan boshlab yetarli tup qalinligi, samarali makro va mikro oziqlanish, stress va oʻsishni boshqarish orqali dalani 1-avgust fiziologik marrasiga tayyorlaydi; keyin qarish (senessensiya) signali → fiziologik defoliatsiya → shartli desikatsiya → oʻz vaqtida terim zanjiriga oʻtadi. Uning ayrim elementlari jahon amaliyotida maʼlum, ammo men qiyoslagan manbalarda aynan shu elementlarni milliy “8 qoida”, aniq mavsumiy marra va ommaviy fermerlik madaniyati bilan birlashtirgan toʻliq tizimni uchratmadim. Qariyb 500 ming gektarlik joriy tatbiq endi uning amaliy signalini oʻlchanadigan ilmiy dalilga aylantirish uchun noyob imkoniyat yaratmoqda.

 

SD: — Xulosalaringiz uchun katta rahmat. Oʻylaymanki, bu boradagi suhbatimiz hali davom etadi.

 

PS: Shu oʻrinda, oʻquvchilarimiz ­eʼtiborini maqolada keltirilgan ayrim terminlarga qaratmoqchimiz: harvest  aids — hosilni yigʻib olishga yordam beruvchi vositalar; harvest-aid timing — hosilni yigʻib olishga tayyorlash muddatini belgilash; senescence — qarish (senessensiya); pre-conditioning — defoliatsiya va terimga oldindan fiziologik tayyorlash bosqichi.

 

Salim DONIYOROV

suhbatlashdi.