- Усы ўақытқа шекем үйде қарадық. Балалар бақшасына бармады, мектепке де жибергимиз келмеди. Саў балалар жалғызлатып қойса, руўхый сынып қалады, деп қорықтық. Инклюзив класслардың ашылып атырғаны биз сыяқлы ата-аналарды ойлап исленген ийгиликли ис болды, - дейди ҳаял.

Оның миннетдарлық сәўлеленген көринисине қарап, мәмлекетимиз басшысының усы жылы Әндижан ўәлаятына сапары ўақтында ўәлаяттағы "Имкониятлар олами" социаллық хызметлер орайында айтқан сөзлерин еследим. "Бул итибардың тийкарында сизиң денсаўлығыңыз, жақынларыңыздың дәрти ҳәм тәшўишлери бар. Кеўлиңиз ашылып, өмирге үмит оянғанын көрип, қуўандым. Бундай ғамхорлықты даўам еттирип барамыз. Сизлерден тек ғана сабыр-тақат, исеним ҳәм ҳәрекет зәрүр", деген еди Президентимиз. Тәселле бериўши, жубатыўшы кейпиятта айтылған сөзлер тек ғана орайдағы емес, ал майыплығы болған перзенти бар барлық ата-анаға жигер бағышлады. Өксик жүреклерде ертеңги күнге, айдын келешекке үмит оянды. Мәмлекетимизде майыплығы барларға инсаныйлық қатнас және бир көринисте сәўлеленди.

Мәмлекеттиң майыплығы бар балалардың тәғдирине ерте араласыўы майыплық дәрежесин азайтыўға хызмет етпекте. Себеби, бала менен қаншелли ерте шуғылланса, ондағы бирлемши кемшиликлерди дүзетиў имканияты сонша артады, екилемши кемшиликлер сапластырылады. Бурын ҳәттеки үш жасқа шекем майыплыққа бейим балалар ушын да реабилитация орайы болмаған, олар тек ата-ана қарамағында еди. Бүгин олардың ҳәр бири мәмлекет қадағалаўында. Дени саў ҳәм майыплығы болған балалардың биргеликте билим алыўын нәзерде тутатуғын биргеликтеги типтеги мектепке шекемги билимлендириў шөлкемлерин ашыўға рухсат берилген. Өзбекстан Республикасының жаңа редакциядағы "Билимлендириў ҳаққында"ғы нызамына тийкарланып, 2020-жылдан инклюзив билимлендириў енгизилди. Бул - айрықша билимлендириў талаплары ҳәм индивидуал имканиятлардың ҳәр қыйлылығын есапқа алған ҳалда, барлық билим алыўшылар ушын теңдей имканиятларды тәмийинлеўге қаратылған оқыў формасы.

Ҳәзирги ўақытта мектепке шекемги, улыўма орта ҳәм жоқары билимлендириўде оқыўдың инклюзив түри пүткиллей жаңа басқышқа кирмекте. Бул мәмлекетимиз басшысының ЮНЕСКО Бас конференциясы 43-сессиясының ашылыў мәресиминдеги шығып сөйлеген сөзинде және бир мәрте өз көринисин тапты. Шығып сөйлеўде ЮНЕСКО жумысының тийкарғы бағдарларын раўажландырыўға қаратылған басламалар алға қойылып, инклюзив билимлендириўди раўажландырыў ҳәм жасалма интеллект технологияларынан пайдаланыў тийкарғы бағдар екени атап өтилди. ЮНЕСКОның айрықша жәрдемге мүтәж балалар ушын Инклюзив билимлендириўди раўажландырыў платформасын жаратыў ҳәм Жәҳән профессионал билимлендириў саммитин Өзбекстанда өткериў усыныс етилди. Атап өтилгениндей, бундай басламалар билимлендириў тараўында ҳәмме ушын теңдей имканият жаратыў ҳәм жаңа интеллектуаллық орталықты қәлиплестириўге хызмет етеди.

Жуўапкерлердиң айтыўынша, 2021-жылы тек ғана 100 ге шамалас майыплығы болған бала улыўма билим бериў мектеплеринде оқытылған болса, бүгин бул сан 5000 нан артты. Сонлықтан, "Инсан" социаллық орайларында майыплығы барларға салыстырғанда қәлиплескен көзқараслар, ата-аналардың санасын өзгертиў мақсетинде жолға қойылған психологиялық тренинглер инклюзив билимлендириўдиң абзаллықларын кеңнен үгит-нәсиятламақта. Нәтийжеде перзентин билимлендириўге бериўди қәлемеген (уялған, қорыққан) ата-аналарда унамлы қатнас қәлиплесип, көплеген балалар инклюзив классларға оқып атыр. Сонлықтан мектеплерди инклюзив билимлендириўге бейимлестириў процеси барған сайын жетилисип бармақта.

Социаллық қорғаў миллий агентлигиниң мағлыўматларына бола, өткен 3 жылда билимлендириў ҳәм социаллық хызметке қамтып алынғанлардың саны 75 проценттен (129 мың 978) 82 процентке (132 мың 499 адам) жетти. Коррекциялық ҳәм психологиялық хызмет көрсетиў, заманагөй кәсиплерге үйретиў ушын шөлкемлестирилген хызметлерге 1500 бала тартылды. Соның ишинде, Ташкент қаласындағы Халықаралық инклюзив хабта 21 инклюзив билимлендириў бағдарламасы бойынша 753 бала (313 айрықша мүтәжлиги бар) кәсиплерге оқытылды. Үргенш инклюзив орайында 54 оқыўшыға логопедия, социаллық көнликпелер ҳәм минез-қулықты жақсылаў хызмети көрсетилди. Ҳәр қыйлы кәсип ҳәм тил үйретиў дөгереклери ашылды. Арнаўлы мектеплердеги "Мектеп ҳәм бизнес" жойбары шеңберинде болса исбилерменлер менен кәсип, шет тилин оқытыў, спорт бағдарларында 30 жойбар жолға қойылып, 1000 ға шамалас оқыўшы қамтып алынды.

Питкериўши оқыўшылардың кәсиплик көнликпелерин раўажландырыў, социалластырыў, өзине исенимин арттырыў ҳәм мийнет базарындағы орнын беккемлеў мақсетинде кәсиплер ҳәм шет тиллери, адаптив спорт түрлери бойынша мақсетли таярлықлар жолға қойылды. Соның ишинде, Үргенш қаласындағы 96-санлы айрықша билимлендириў мүтәжликлери болған герең ҳәм әззи еситетуғын балалар ушын қәнигелестирилген мектеп-интернатта “Adilov Bakery Group” шаңарақлық кәрханасы менен биргеликте нанбайшылық цехы шөлкемлестирилди. Цехта 24 питкериўши нан ҳәм нан өнимлерин ислеп шығарыў сырларын үйренбекте, 15 питкериўши кондитерликке таярланып атыр.

Өз гезегинде, спорт та итибардан шетте қалмайды. Мектеп-интернатлар арасындағы "Бес баслама" паралимпиадасының ўәлаят басқышында мектептиң 2 оқыўшысы республика басқышында да жоқары орынларды ийеледи.

Тўрақўрғон районындағы 48-арнаўлы билимлендириўге мүтәжлиги болған балалар ушын қәнигелестирилген мектеп-интернаттың бос турған имаратында "Арнаўлы мектеп ҳәм бизнес жойбары" шеңберинде жеке исбилермен Муродилла Ғойипов мебель ислеп шығарыў кәрханасын иске түсиргеннен соң, 20 оқыўшы мебель ислеп шығарыў ҳәм тигиўшилик кәсибине меҳир қойды. Наўайылы көзи әззи инглис тили муғаллими Х.Исмоилов 25 көзи әззи оқыўшыны халықаралық имтиханларға таярлап атырғаны да мақтаўға ылайық. Аймақларда бундай жумыслар бир талай. Олардың барлығында инклюзив билимлендириў имканиятларын кеңейтиў нәзерде тутылған.

Елимизде быйыл биринши мәрте "Имканиятлар олимпиадасы" кәсиплер жарысы ҳәм стартап жойбарлар таңлаўының өткерилгени де әҳмийетли қәдемлерден бири болды. Дәслепки илажда 500 ге шамалас қатнасыўшы беллести. Бул олимпиада олар ушын таярлық майданы ўазыйпасын атқарады. Буның нәтийжеси майыплығы болған шахслар арасында өткерилген халықаралық Миллий Абилимпикс олимпиадасында қатнасқанымызда да айқын сезилди. Абилимпикс - майыплығы болған шахсларға өз көнликпелерин көрсетиў ҳәм кәсип ийелеў имканиятын бериўге қаратылған халықаралық ҳәрекет ҳәм кәсиплик таңлаўлар олимпиадасы. 2014-жылдан берли өткерилип киятырған бул олимпиада быйыл Москвада болып өтти. Онда кондитерлик, санаат робототехникасы, тигиўшилик ҳәм сүўрет салыў бағдарларында қатнасқан ўәкиллеримиз өзлерине жаратылған айрықша итибардың нәтийжесин көрсетиўге ҳәрекет етти. Атап айтқанда, фотография бағдарында гүмис медалды қолға киргизген Гулноза Шермаматова енди алтын медаль ушын ҳәрекет етиўди нийет етти. Усы мәниде "Имканиятлар олимпиадасы" қәбилетли жасларды мине усындай халықаралық жарысларға сайлап алыўда да әҳмийетли орын ийелейди.

Социаллық қорғаў миллий агентлиги системасындағы имканияты шекленген шахслар ушын қәнигелестирилген арнаўлы техникумларда 1629 оқыўшы билим алмақта. Олар тигиўшилик сыяқлы дәстүрий бағдарлар менен бирге санлы мәлимлемелерди қайта ислеў шебери, компьютер графикасы ҳәм дизайн операторлығы сыяқлы заманагөй кәсиплерди де ийелемекте.

Жоқары билимлендириў мәкемелеринде оқып атырған 12 мыңнан аслам майыплығы болған студентлердиң 3 мыңнан асламы 2025/2026-оқыў жылында жоқары билимлендириў мәкемелерине майыплығы болған шахслар ушын қосымша еки процентли мәмлекетлик грант квоталары тийкарында оқыўға қабыл етилди. 2024/2025-оқыў жылында оқыўды тамамлаған 3500 ден аслам майыплығы болған студенттиң усы күнге шекем дерлик 3000ы жумыс пенен тәмийинленди. Бул инклюзив билимлендириўдиң де дәстүрий билимлендириў сыяқлы өндирис пенен интеграцияланып атырғанын көрсетеди.

Муножат МУМИНОВА,

"Янги Ўзбекистон" хабаршысы