Гормон ислеп шығарыў жумысының бузылыўы менен өтетуғын бул кеселлик денедеги дерлик барлық системаға унамсыз тәсир көрсетеди. Жүрек-қан тамыр кеселликлери, диабет, нәсилсизлик, нерв системасы ҳәм руўхый жағдайдың жаманласыўы, салмақ артыўы ямаса азайыўы, остеопороз ҳәм ҳәттеки майыплық ямаса өлимге алып келиўи мүмкин.

Елимизде эндокрин кеселликлерди ерте анықлаў, профилактикасын тәмийинлеў ҳәм емлеўге үлкен итибар қаратылмақта. Жетилистирилген "Өзбекстан - 2030" стратегиясында жуқпалы болмаған кеселликлер профилактикасының нәтийжелилигин арттырыў, соның ишинде, ересеклер арасында қантлы диабетти ерте анықлаў көрсеткишин 70 процентке шекем арттырыў, қантлы диабет кеселлиги бар наўқасларды емлеў қамтып алыўын 100 процентке жеткериў ўазыйпасы белгиленген.

Республикалық қәнигелестирилген эндокринология илимий-әмелий медицина орайы ҳәм оның аймақлардағы филиаллары, диспансер хызметкерлери, район эндокринологлары қатнасыўында өткен жылы 445 мәкан пуқаралар жыйынында 40 жастан асқан халық арасында қантлы диабетти ерте анықлаў мақсетинде скрининг тексериўлери өткерилди. Процессте 4263 ўатанласымыздың биринши мәрте қантлы диабет, 11 мың 682 инде диабет алды жағдайы, 14 мың 260ында семизлик ҳәм 43 мың 316сында артықша салмақ анықланған. Сол себепли, бул бағдардағы үгит-нәсият жумыслары жанландырылмақта. Мобил эндокринолог хызмети енгизилди. Бул болса үй шараятында шыпакер ҳәм лаборатория хызметин көрсетиў имканиятын берип, наўқаслар ушын үлкен қолайлық жаратады. Орайдың 12 филиалында шыпакерлерден арнаўлы тренерлер таярланды. Халық арасында саламат турмыс тәризи, дурыс аўқатланыўды үгит-нәсиятлаўшы жойбарлар ислеп шығылды.

Мәҳәллелерде скрининг тексериўлериниң пайдасы ҳәм халық арасында саламат турмыс тәризин енгизиўдиң әҳмийети түсиндирилип атыр. Дурыс аўқатланыў, физикалық белсендилик бойынша усыныс ҳәм көрсетпелер берип барылмақта.

- Мысал ушын, қантлы диабеттиң екинши түриниң шегиниўинде инсанның саламат турмыс тәризи принциплерине әмел етиўи жүдә әҳмийетли, - дейди медицина илимлериниң докторы Севара Фахриддинова. - Жаңадан анықланған қантлы диабет екинши түри көп жағдайларда семизлик ҳәм надурыс аўқатланыў менен байланыслы. Бул жағдайда дене инсулинди дурыс пайдалана алмайды. Егер артықша салмақ жоғалтылса, саламат аўқатланыў ҳәм ҳәрекет турмыс тәризине айланса, қантлы диабет екинши түри ремиссияға, яғный ўақтынша жоғалыўға киреди. Бул дегени, қант муғдары нормаға түседи, белгилер жоғалады, дәри керек болмаўы мүмкин. Изертлеўлерге бола, 10-15 процент дене салмағынан қутылған инсанларда қантлы диабет екинши түри ремиссиясы итималы жүдә жоқары болады. Бирақ аўырлық және артса, тилекке қарсы, қантлы диабет екинши түри қайтып келеди. Бул жағдайда пүткиллей саўалыў емес, бирақ қадағалаў астында узақ даўам ететуғын саламат жағдайға қайтыў имканияты бар. Ҳәр биримиз баслаўымыз мүмкин болған ең әҳмийетли қәдем ҳәрекет ҳәм аўқатланыў әдетлеримизди өзгертиў болып табылады.

Қантлы диабеттиң екинши түрине шалынған наўқаслар ушын терапевтлик оқытыў миллий мектеплери шөлкемлестирилмекте. Аймақлық эндокринология диспансерлери ҳәм шаңарақлық поликлиникалар жанында жумыс алып баратуғын бул мектеплерде шаңарақлық шыпакерлер тастыйықланған емлеў алгоритмлери тийкарында наўқасларға артықша салмақ, диабет алды жағдайы ҳәм диабетти басқарыўды үйретеди. Турмыс сапасын арттырыў мақсетинде наўқасларға кеселликтиң мәниси, аўқатланыў тәртиби ҳәм физикалық белсендилик ҳаққында түсиник бериледи. Қандағы қант муғдарын қадағалаў арқалы өткир ҳәм созылмалы асқыныўлардың алдын алыў, өзин-өзи қадағалаў көнликпелерин қәлиплестириў мақсет етилген.

- Өткен жылы бул бағдарда сезилерли нәтийжелерге еристик, - дейди Академик Ё.Турақулов атындағы Республикалық қәнигелестирилген эндокринология илимий-әмелий медицина орайының директоры, профессор Анвар Алимов. - Бир ғана орайдың өзинде 36 түрдеги диагнозлаў ҳәм емлеў усылы өзлестирилген болса, филиалларда 66 түрдеги диагнозлаў, 45 түрдеги емлеў усылы жолға қойылды. Районларда 45 түрли диагностика ҳәм 42 түрдеги емлеў усыллары өзлестирилди. 2025-жылы мәкемемизде 1400 ден аслам хирургиялық әмелият орынланды. Орайымызда 23 мәмлекеттиң 3200 ден аслам пуқарасы емленген. Телемедицинаның жәрдеминде жергиликли шыпакер ҳәм наўқаслар менен 500 ге шамалас мәсләҳәтлесиў өткерилген. Сондай-ақ, орай тәрепинен эндокрин кеселликлерди басқарыўда 6 тийкарғы нозология (қантлы диабет, семизлик, қалқан тәризли без кеселликлери, остеопороз, метаболик синдром, эндокрин гипертония) бойынша наўқасты бағдарлаўдың бирден-бир концепциясы ислеп шығылып, әмелиятқа енгизилди.

Усындай ҳәрекетлер себепли дәслеп орай ISO 9001:2015 муўапықлық сертификатын алған болса, өткен жылы Қашқадәрья, Самарқанд, Жиззақ ҳәм Наманган филиалларына мине усындай сертификатлар тапсырылды.

- Усы жылдағы мақсетлеримиз бираз салмақлы, - дейди Анвар Алимов. - Республика бойынша басланғыш буўында эндокрин кеселликлерди ерте анықлаў, дурыс бағдарлаў ҳәм асқыныўларының алдын алыў нәзерде тутылған болып, бул бағдардағы жумыслар баслап жиберилди.

Жыл даўамында елимиз бойынша 35 жастан асқан 8 миллион адам диабет ҳәм диабет алды жағдайы бойынша скринингтен өткериледи. 45 жастан асқан ҳаяллар арасында менопауза менен байланыслы эндокрин кеселликлер бойинша система жаратылады. Оның шеңберинде шаңарақлық шыпакер ҳәм акушерлер ушын оқыў бағдарламалары, наўқас ҳаял-қызлар ушын қолланбалар ислеп шығылады. Мәмлекет бойлап йод жетиспеўшилигиниң эпидемиологиялық мониторингин өткериў быйылғы ең әҳмийетли ўазыйпаларымыздан бири. Ҳәзирги ўақытта барлық аймақта жаңа 4 диагностика ҳәм 2 емлеў усылын енгизиў ҳәрекетиндемиз. Жыл даўамында орайымыз ҳәм филиалларымыздың жумысына жасалма интеллект, алдынғы санлы технологияларды кеңнен енгиземиз. Бул арқалы медициналық хызмет сапасын арттырыў, басқарыў қарарларын жедел ҳәм анық қабыл етиў, медицина хызметкерлериниң жумыс нәтийжелилигин арттырыўды гөзлегенбиз.

Мәкеме клиникасы ҳәм филиалларында "Санлы ситуациялық орай"лар шөлкемлестириў нәзерде тутылған. Қалаберди, усы жылы январьда орайда 2 медициналық қурылма жасалма интеллект жәрдеминде программаластырылған. Бул жақын арада медициналық қурылмалар алынып атырған мағлыўматларды автоматикалық таллаў, инсан факторына байланыслы қәтелерди азайтыў, шыпакерлер диагноз қойыўға жумсайтуғын ўақытты қысқартыў ҳәм наўқас пенен тиккелей байланысқа ажыратылатуғын ўақыттың көбейиўине хызмет етеди.

- Нәтийжеде орай ҳәм филиалларда санлы басқарыўдың бирден-бир системасы қәлиплеседи, - дейди Анвар Алимов. - Жасалма интеллект жумысымыздың әҳмийетли бөлегине айланады. Медициналық хызмет сапасы және де арттырылады. Эндокринологиялық жәрдем, скрининг тексериўлери және де жедел, анық ҳәм нәтийжели болады. Мәҳәлле - медицина - санлы технология интеграциясы жолға қойылады.

Улыўма, тараўды халыққа жақынластырыў, қәнигелескен медициналық хызметти төменге түсириў, нәтийжеде халықты медицинадан разы етиў тийкарғы мақсет етип белгиленген.

Рисолат МАДИЕВА,

"Янги Ўзбекистон" хабаршысы