Boshqariladigan manzillilikning navbatdagi bosqichi

Islohotlar natijalari ijtimoiy siyosatning navbatdagi bosqichiga oʻtilayot­ganini namoyish etmoqda. Ilk marotaba kambagʻallikka qarshi kurash mahallalar da­rajasidagi aniq natijalar bilan bevosita bogʻlandi.

Bunday oʻzgarish erishilgan ijtimoiy- iqtisodiy natijalar samarasidir. 2025-yil yakuniga koʻra, mamlakat iqtisodiyoti 7,7 foiz oʻsdi, bu prognoz qilinganidan (6,5 foiz) sezilarli darajada koʻp, YAIM hajmi esa 147 milliard dollardan oshdi va aholi jon boshiga qariyb 3,9 ming dol­larni tashkil etdi. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida oʻsish surʼatlari 2024-yilgi koʻrsatkichlardan yuqori boʻldi. Xorijiy investitsiyalar hajmi 43 milliard dollar­ga, eksport esa 33,8 milliard dollarga yetdi. Inflyatsiya darajasi 2025-yilda 9,8 foizdan 7,3 foizga pasaydi.

Ishonchli iqtisodiy oʻsish byudjetda tushumlar sezilarli darajada oshishini taʼminladi, ular ijtimoiy masalalarni hal qilish, kambagʻallikka qarshi kurashish va mahallalarni rivojlantirishga izchil yoʻnaltirildi. Ushbu omil hisobiga 2025-yilda 5,4 million kishi daromad manbala­ri bilan taʼminlandi va 330 mingta oila kambagʻallikdan chiqarildi. Natijada ish­sizlik darajasi 4,8 foizga, kambagʻallik darajasi esa 5,8 foizga kamaydi.

Umumiy kambagʻallik koʻrsatkichlari pasaygani sari uning geografiyasi ham oʻzgarib, mahalliy, konsentratsiyalashgan va turfa boʻlib bormoqda. Kam taʼmin­langan oilalarning deyarli uchdan bir qismi va ishsizlarning qariyb beshdan bir qismi muayyan mahallalarda jam boʻlgan, bu esa yangi modelga oʻtishni ta­lab qildi.

Shu nuqtayi nazardan, har bir mahalla darajasida erishilgan natija asosiy in­dikatorga aylanmoqda. Kambagʻallik yoki ishsizlikning saqlanib qolayotgani chora­larni yanada takomillashtirish zarurligi­ni bildiradi.

Shu munosabat bilan ilk marotaba milliy miqyosda mamlakatning barcha hu­dudlarini kambagʻallik darajasi boʻyi­cha tizimli tasniflash oʻtkazildi. 20 ta mezon asosida 37 ta “ogʻir” toifadagi tuman va 903 ta “ogʻir” mahalla aniqlandi, ularda qariyb 120 mingta kambagʻal oila va taxmi­nan 155 ming ishsiz fuqaro istiqomat qi­ladi. Shu bilan bir vaqtda yangi Oʻzbekiston qiyofasini shakllantirish boʻyicha ishlar yana 33 ta tuman va 330 ta “ogʻir” mahallada boshlab yuborildi.

Yangi yondashuvning oʻziga xos xususiya­ti shundaki, “ogʻir” hududlarga tarkibiy transformatsiya nuqtalari sifatida qara­ladi. Har bir mahalla va tuman uchun iqti­sodiy, agrar, sanoat, logistika yoki servis yoʻnalishlarida qiyosiy afzalliklar tahlil qilinadi.

Mahallalarni rivojlantirish boʻyicha individual dasturlar ishlab chiqilmoqda. Amaliyot koʻrsatganidek, hatto eng zaif hu­dudlarda ham suv va elektr energiyasi bilan barqaror taʼminlash, minimal infratuzil­ma va bozorlar bilan kooperatsiyani tashkil qilish aholi daromadlarini jiddiy oshi­rishi mumkin.

Bu yil hududiy manzilli rivojlanish shu tariqa belgilangan maqsadlarga eri­shishning asosiy vositasiga aylanmoqda, bu Prezidentimiz tomonidan aniq koʻrsa­tib oʻtildi.

Kengayayotgan moliyaviy imkoniyatlar

Yangi modelda hududiy siyosat ustuvorlik­larini qayta koʻrib chiqishga alohida eʼtibor qaratilgan. Davlatimiz rahbari taʼkidlagani­dek, “ogʻir” tuman va mahallalardagi aholi va tadbirkorlar, birinchi galda, soliq imtiyozla­rining kengaytirilishini emas, balki yoʻllar, suv va elektr energiyasi taʼminotining yaxshi­lanishini kutmoqda.

Resurslarni ayrim muammoli hududlarda toʻplash infratuzilma investitsiyalarini umu­miy byudjetdan moliyalashdan manzilli ijti­moiy-iqtisodiy taʼsir vositasiga aylantirish imkonini beradi. 2026-yilda hududiy infratu­zilmani rivojlantirishga 20 trillion soʻm yoʻ­naltiriladi, shundan 12 trillion soʻmi “ogʻir” tuman va mahallalar uchun moʻljallangan.

Respublika byudjetidan mahalliy byudjet­larga qaytariladigan mablagʻlar 2 baravar koʻpay­tirilmoqda. Hokimliklarga oʻz byudjetlaridan tashqari yana 4,2 trillion soʻm ajratiladi, bu ularning moliyaviy imkoniyatini kengaytiradi va aniq natijalarga erishish uchun masʼuliyati­ni oshiradi. Resurslarni qoʻshimcha taqsimlash doirasida viloyat hokimliklari har bir “ogʻir” tumanga 10 milliard soʻm va 903 ta “ogʻir” ma­hallaning har biriga bir milliard soʻmdan yoʻ­naltiradi. Qoʻshimcha ravishda ushbu toifadagi har bir tumanga 50 milliard soʻm va mahallaga 2 milliard soʻm ajratilishi koʻzda tutilgan. Umu­man, tuman hokimliklari va mahalliy kengashlar faqat muammoli hududlarni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan qariyb 4 trillion soʻm oladi.

“Ogʻir” toifadagi tuman va mahallalarning barqaror energiya taʼminoti ushbu modelning asosiy elementidir. Bunda joriy yondashuvdan prinsipial farq infratuzilma xarajatlarini bir martalik byudjet xarajatidan uzoq muddat­li iqtisodiy aktivga aylantirishdan iborat.

2026-yilda “ogʻir” toifadagi mahallalar­ning har birida taxminan 110 million dollar­lik 300 kilovatt quvvatga ega kichik quyosh elektr stansiyalari qurish rejalashtirilgan. Stan­siyalar mahallalarga begʻaraz berilib, mahalliy energetika aktivi shakllantiriladi. “Yashil” elektr energiyasini ishlab chiqarish hisobidan har bir mahallada yiliga 400-500 million soʻm barqaror qoʻshimcha daromad manbai yaratiladi.

Ushbu mablagʻni uy-joy fondini energiya tejamkor taʼmirlash, kommunal xizmatlar xarajatlarini kamaytirish va turmush sifa­tini yaxshilashga yoʻnaltirish koʻzda tutilgan. Quyosh stansiyalarini ekspluatatsiya qilish ishlariga kam taʼminlangan oilalar aʼzola­ri jalb qilinadi, bu esa bir vaqtning oʻzi­da bandlik va infratuzilma barqarorligi masalalarini hal qilish imkonini beradi. Xuddi shunday yechimlar ixtisoslashuv dara­jasi yuqori boʻlgan yana mingta ilgʻor mahal­lada amalga oshiriladi. Bu yerda kichik quyosh elektr stansiyalari 7 yillik muddatga foiz­siz lizing asosida beriladi.

Eng ehtiyojmand xonadonlarni qoʻllab-quv­vatlashga alohida eʼtibor qaratiladi. Birinchi guruh nogironligi boʻlgan va mehnatga layoqatli oila aʼzolari boʻlmagan 6700 ta oilani man­zilli oʻrganish, energiya tejamkor uy-joylarga ehtiyojini aniqlash va “yashil” taʼmirlash ish­larini boshlash topshirildi.

Pirovardida bularning barchasi hududiy va energetik barqarorlik modelini shakllantira­di. Hukumat organlarining samaradorligini baholash esa ommaviy ravishda amalga oshirila­di va natijaga qaratilgan boshqaruvga oʻtishni mustahkamlaydi.

Mahallalarning qiyosiy ustunliklari

Prezidentimiz tomonidan 2026-yil uchun asosiy ijtimoiy-iqtisodiy yoʻnalishlar aniq belgilab berildi. Qariyb 1 million kishi­ni doimiy ish bilan taʼminlash, 181 mingta oilani kambagʻallikdan chiqarish, kambagʻal­likdan xoli mahallalar sonini 2,5 baravar koʻpaytirib, 3,5 mingtaga yetkazish, shuningdek, ishsizlik darajasini 4,5 foizgacha kamayti­rish shular jumlasidan.

Ushbu maqsadlarga erishish muayyan tuman va mahallalarning sanoat, qishloq xoʻjaligi va xizmatlar sohasidagi qiyosiy ustunliklari­dan kelib chiqqan holda koʻzda tutilgan. Bunday yondashuv resurslarni aholi daromadlari va bandlikka eng koʻp multiplikativ taʼsir koʻr­satadigan joylarda jamlash imkonini beradi.

Prezidentimiz mahallalarning joylashu­vi va ixtisoslashuvidan kelib chiqqan holda qiyosiy ustunliklardan foydalanishga misol tariqasida bir qator afzalliklarga ega boʻlgan Furqat tumanini keltirib oʻtdi.

Furqat tumanida 34 ta mahalla bor, ushbu hududda 7,6 mingga yaqin kam taʼminlangan aho­li va qariyb 3 ming ishsiz fuqaro istiqomat qiladi. 18 ta mahallada kambagʻallik va ishsiz­lik darajasi yuqoriligicha qolmoqda. Tuman iqtisodiyotida sanoat, xizmatlar va qurilish sohalari ulushi 2 foizga ham yetmaydi. Zamona­viy bozorlar, savdo markazlari, bogʻlar va dam olish maskanlari yoʻqligi aholini har kuni qoʻshni hududlarga chiqishga majbur qiladi.

Shu bilan birga, mahallalarning geografik joylashuvi va ixtisoslashuvi tahlili koʻrsat­diki, tuman ish oʻrinlarini yaratish va daromad­ni oʻstirishni tezlashtirish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan uchta asosiy qiyosiy afzallikka ega.

Birinchi ustunlik — iqtisodiy jihatdan faol qoʻshni hududlar bilan kooperatsiya.

Bugungi kunda Furqat tumanining taxmi­nan 1,5 ming aholisi Qoʻqon shahri va erkin iqtisodiy zonadagi korxonalarda ish bilan taʼminlangan. Shu bilan birga, qoʻqonlik tad­birkorlarga shahar yaqinida ishlab chiqarishni kengaytirish uchun asosiy infratuzilmaga ega tayyor maydonchalar yetishmaydi.

Amaliyot bunday kooperatsiya yuqori salo­hiyatga ega boʻlishini koʻrsatmoqda. Masalan, oʻt­gan yili qoʻqonlik tadbirkorlar Furqat tuma­nida korxonalar ochib, 350 ta ish oʻrni yaratdi. Mos maydonlar va infratuzilma taqdim etil­sa, tikuvchilik va trikotaj mahsulotlari ish­lab chiqaruvchi yana beshta korxona qariyb 400 ta ish oʻrni yaratiladigan oʻz filiallarini ochishga tayyor. Bundan tashqari, Tuncha mahallasida 13 gektar maydonda sanoat zonasi yaratilsa, inves­torlar 100 million dollargacha boʻlgan loyiha­larni amalga oshirishga tayyor ekanini bildir­gan, bu esa qariyb 2 mingta ish oʻrni demakdir.

Ikkinchi ustunlik — yaqin atrofda joy­lashgan mahallalarning chuqur ixtisoslashuvi. Xususan, “Eski”, “Ingichka” va “Qoʻqonboy — 2” MFYlari anʼanaviy ravishda yogʻochni qayta ishlashga ixtisoslashgan. Eski mahallasida ikki gektar boʻsh yer maydonida yogʻochni qay­ta ishlash klasterini shakllantirish qariyb 150 ta xonadonga kichik hunarmandlik ishlab chiqarishidan sanoat formatiga oʻtish va qoʻ­shimcha 500 ga yaqin ish oʻrni yaratish imkonini beradi. Bu yerda qoʻllab-quvvatlashni kengayti­rish emas, balki mavjud koʻnikmalar koopera­siyasi asosiy omil boʻlmoqda.

Uchinchi ustunlik — mahallalarda ishlab chiqariladigan mahsulotlar qoʻshilgan qiymati­ning oʻsishi. Tumanda 42 ta chorvachilik xoʻjali­gi va xonadoni mavjud, ularda qariyb 65 ming bosh qoramol boqiladi. Lekin goʻsht va sutni qayta ishlash boʻyicha quvvatlar mavjud emas va bu aholining daromad olish imkoniyatini chek­laydi.

Boʻsh turgan binolarda qayta ishlash maj­muasini ishga tushirish va bir vaqtning oʻzi­da beshta chekka mahalladagi kam taʼminlan­gan 300 ta oilaga chorva mollari sotib olish uchun imtiyozli kreditlar berish (qariyb 10 milliard soʻm) 1,5 ming kishini barqaror bandlikka jalb qilish va oilalar daroma­dini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi.

Furqat tumani keysida koʻrinib turgani­dek, hududlarni qiyosiy ustunliklar orqali  tahlil qilganda hatto iqtisodiy jihatdan zaif hududlar ham katta yashirin salohiyatga ega ekani koʻrinadi. Uni roʻyobga chiqarishning asosiy sharti har bir hududning oʻziga xos xu­susiyatlariga boshqaruvning chuqur singishi va mahallani rivojlantirishga loyihaviy yonda­shuvdir.

Muammoli hududlarni rivojlantirishga differensiallashgan yondashuv modelini shakl­lantirish doirasida, eng avvalo, “ogʻir” toi­fadagi tuman va mahallalarda aholi bandligi va daromadini oshirish boʻyicha qoʻshimcha chora- tadbirlar belgilandi.

Ixtisoslashuvni chuqurlashtirish

Asosiy eʼtibor mahallalar ixtisosla­shuvini chuqurlashtirishga qaratiladi, chunki chuqur ixtisoslashuvga ega mahallalarda faro­vonlik sezilarli darajada yuqori boʻladi. Taj­riba koʻrsatdiki, barqaror ixtisoslashuvga ega mahallalarda farovonlik sezilarli darajada yuqori, ijtimoiy yordam oluvchilar soni esa ikki baravar past boʻladi.

Bugungi kunda “ogʻir” toifadagi mahal­lalarda taxminan 90 ming gektar tomorqa va ijara yeri mavjud. Ushbu resursni barqaror da­romad manbaiga aylantirish uchun davlat va ma­hallalar oʻrtasida yangi “ijtimoiy shartnoma” mexanizmi taklif qilindi. Aholi koʻnikmala­ri va yerdan samarali foydalanishga tayangan holda uy xoʻjaliklari daromadini 3-4 baravar oshirishga muvaffaq boʻlgan mahallalar yoʻl, suv va irrigatsiya infratuzilmasini rivojlan­tirish uchun qoʻshimcha 2 milliard soʻm oladi. Ushbu modelni “ogʻir” mahallalardan boshlash rejalashtirilgan.

Kelgusida mahallalar ixtisoslashuvini ragʻ­batlantiruvchi qoʻshimcha moliyaviy mexanizmlar joriy qilinadi. Xususan, tomorqa egalari va dehqon xoʻjaliklari uchun sertifikatlangan koʻ­chatlar qiymatining 50 foizi byudjetdan qopla­nadi, tayanch ustunlar oʻrnatish uchun 20 mingdan 70 ming soʻmgacha subsidiyalar beriladi. Tomchi­latib sugʻorish tizimini joriy etishda har so­tix maydon uchun 160 ming soʻm miqdorida kom­pensatsiya toʻlanadi va hokazo.

Mahallalar ixtisoslashuvini chuqurlashti­rish uchun banklar tomonidan 17 trillion soʻm kredit ajratiladi. Ishlab chiqarish loyihala­ri uchun kreditning 4 foizi, qayta ishlash uchun esa 6 foizi qoplab beriladi.

Pillachilik — daromadni oshirish manbai

Yangi model doirasida kam taʼminlangan oilalar uchun barqaror daromad manbai si­fatida anʼanaviy, ammo qadriga yetilmagan faoliyat turlaridan foydalanishga ustuvor ahamiyat qaratilgan. Bunday yoʻnalishlardan biri ipakchilikni rivojlantirish. Bu insti­tutsional hamrohlik va kooperatsiya sharoitida kambagʻallikni qisqartirish vositasiga ayla­nishi mumkin.

Joriy yilda tut plantatsiyalarini yaratish uchun 2 ming gektar oʻrmon yerlari ajratiladi. Kam taʼminlangan toʻrt ming oilaga tutzorlar barpo etish uchun 50 sotix yer maydoni bepul foydalanish sharti bilan 10 yil muddatga be­riladi. Oilalar, shuningdek, qishloq xoʻjaligi ekinlarini yetishtirish uchun egatlardan bir vaqtning oʻzida foydalanish imkoniga ega boʻ­ladi, bu esa ilk bosqichdayoq daromad manbaini diversifikatsiya qilish imkonini yaratadi.

Loyiha kam taʼminlangan oilalar ishti­rokida pillachilik kooperativlarini tashkil etish orqali amalga oshirilmoqda. Bunday koo­perativlarning ustav fondini shakllantirish uchun har bir oilaga 4 million soʻm miqdori­da subsidiya ajratiladi. Bundan tashqari, har bir hududda texnologik hamrohlik, oʻqitish va ishlab chiqarish sifatini nazorat qilishni taʼminlaydigan pillachilik sohasi mutaxas­sislari va agronomlarni jalb qilish koʻzda tu­tilgan. Uy sharoitida pilla yetishtirish bilan shugʻullanadigan oilalarga oʻz imoratlarini jihozlash va uskunalar sotib olish uchun foiz­siz ssudalar taqdim etiladi.

Ushbu modelni amalga oshirish maqsadida 4 mingta oila uchun yiliga 50-60 million soʻm miqdorida barqaror qoʻshimcha daromad manbai shakllantirilmoqda. Kooperativ formatni masshtablash va uy xoʻjaliklarini qoʻshilgan qiymat zanjirining tegishli bosqichlariga jalb qilish hisobiga 30-40 ming oila oʻz da­romadini oshirish imkoniyatiga ega boʻladi va bu ularning kambagʻallikdan chiqishi uchun real poydevor yaratadi.

Kichik va oʻrta biznesni rivojlantirish

2026-yilda mahallalarda kichik va oʻrta biz­nesni rivojlantirish uchun 140 trillion soʻm kredit resurslari koʻzda tutilgan (oʻtgan yili 130 trillion soʻm). Shu bilan birga, banklarga tadbirkorlikni moliyalashtirishni kuchayti­rish vazifasi yuklatildi. Tashqi manbalardan 6 milliard dollar jalb qilish rejalashti­rilgan boʻlib, mahalla loyihalariga yoʻnalti­riladigan umumiy mablagʻ miqdori 8 milliard dollarga yetkazilishi kerak.

Nafaqat kreditlarni taqsimlash koʻlami, balki tamoyili ham mohiyatan oʻzgarmoqda. “Oilaviy tadbirkorlik” dasturi doirasida barcha tuman va shaharlar uchun 17,5 foiz stavka boʻyicha teng shartlarda kreditlar berilgan mo­del hududiy differensiyalashga oʻrnini boʻsha­tib berdi, shu jumladan, 37 ta “ogʻir” tuman uchun stavka 12 foizgacha kamaytirilmoqda. Bu harakat kreditlashni muammoli hududlarni rivojlan­tirishni tezlashtirish vositasiga aylantiradi.

Shu bilan birga, dastur limitlari va maq­sadli yoʻnalishlari kengaytirilmoqda. Barcha tumanlarda imtiyozli kreditning maksimal miqdori 1,5 baravar — 33 million soʻmdan 50 million soʻmgacha oshirilmoqda. Ushbu qarorni resursli taʼminlash uchun rejadagi 3,6 tril­lion soʻmga yana 2 trillion soʻm qoʻshilmoqda.

“Oilaviy tadbirkorlik” dasturi boʻyicha muammoli kreditlarni undirish uchun yangi ragʻbatlantirish mexanizmi joriy etilmoqda. Bunda hokim yordamchisi 2022-yilgacha berilgan kreditlarning muammoli qismi qaytarilganda, qaytarilgan summaning 20 foizini, 2025-yil­gacha berilgan muammoli kreditlar boʻyicha esa bonus tariqasida summaning 10 foizini oladi.

Umuman, 2026-yilgi kredit siyosati manzil­li rivojlanish mexanizmi, kreditni bandlik, daromad va mahalliy oʻsishga aylantirish sifa­tida rasmiylashtirilmoqda.

Tizim boshqaruvida institutsional oʻzgarishlar

Mahallani rivojlantirish bilan bogʻliq barcha boshqaruv boʻgʻinlari faoliyati samara­dorligini oshirish uchun qator institutsional oʻzgarishlar koʻzda tutilgan.

Endi mahallalardagi ishlar maʼmuriy vo­sitachilik xususiyatiga ega boʻlmaydi va aniq loyihalar atrofida tuziladi. Ushbu modelda hokim yordamchisi loyiha qarorlarini amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan hududiy rivojla­nish menejeri vazifasini bajaradi. Loyiha­larni boshqarish yaxlitligini taʼminlash uchun koʻp bosqichli muvofiqlashtirish joriy etil­moqda. Hokim yordamchilari tashabbuslariga vi­loyat bankirlari biriktirilgan, viloyat hoki­mining birinchi oʻrinbosari tezkor hamrohlik qiladi, “Islohotlar shtabi” esa idoralararo qarorlarni talab qiladigan masalalarni oʻz na­zoratiga oladi.

Fevral oyidan hokim yordamchilarini lo­yihaviy boshqaruv boʻyicha oʻqitish tizimi ishga tushiriladi va bu ish “ogʻir” mahallalardan boshlanadi. 1-martgacha har bir tumanda loyi­halar portfeli shakllantiriladi va amalga oshiriladi.

Loyihaviy yondashuvga eng yorqin misollar­dan biri — Quva tumanidagi “Qaqir” MFY. Hokim yordamchisi tashabbusi bilan tadbirkor va niderlandiyalik mutaxassis ishtirokida 8 gektar maydonda toʻliq siklli atirgul yetish­tirish markazi tashkil etilmoqda. Loyiha eks­portga moʻljallangan atirgullarni yetishti­rishdan tortib, mahsulotni saqlash, qadoqlash va yetkazib berishga tayyorlashgacha boʻlgan barcha ishlab chiqarish jarayonini qamrab oladi.

Markaz yaqin kunlarda ishga tushirilishi rejalashtirilgan. Birinchi bosqichdayoq loyi­ha 60 ta doimiy va 400 ta mavsumiy ish oʻrnini taʼminlaydi. 200 ta xonadon bilan hamkorlik orqali qariyb 700 kishi iqtisodiy faoliyatga jalb qilinadi, oilalarning daromadi yiliga oʻrtacha 150-200 million soʻmga oshadi. Eksport salohiyati yiliga 2 million dollarga, tuman byudjetiga qoʻshimcha foyda 3 milliard soʻmga baholanmoqda.

Bundan tashqari, markaz negizida oʻquv may­doni shakllantirilmoqda, bu yerda har yili ming kishi zamonaviy gulchilik texnologiyala­ri boʻyicha oʻqitiladi.

Loyiha bir vaqtning oʻzida bandlik, daro­madni oshirish, eksport va kadrlar tayyorlash bilan bogʻliq vazifalarni hal qiladi. Aynan shu tashabbuslar mahallalarga ijtimoiy qoʻl­lab-quvvatlashdan barqaror iqtisodiy rivoj­lanishga oʻtish imkonini beradi. Natijada “Qa­qir” MFY 2026-yildayoq kambagʻallik va ishsiz­likdan xoli hududga aylanishi kutilmoqda.

Ish oʻrinlari yaratish, daromadni oshi­rish va kambagʻallikni qisqartirish boʻyi­cha eng yaxshi koʻrsatkichlarni namoyish etgan yuzta “ogʻir” mahallaning har biri qoʻshimcha 1 milliard soʻmdan moliyalashtiriladi. Ushbu mahallalardagi hokim yordamchilari Xitoy, Turkiya, Janubiy Koreya va Malayziyada mala­ka oshirishi mumkin boʻladi. Shu bois, mahal­lalar bosh rejalarini ishlab chiqish boʻyicha ishlar kuchaytirilmoqda. Buning uchun xalqaro ekspertlar jalb qilinib, mahalliy oliy taʼ­lim muassasalarining salohiyatidan foyda­lanilmoqda. Arxitektura yoʻnalishida biti­ruvchi kurs talabalari “ogʻir” mahallalarni rivojlantirishda ishtirok etishi mumkin boʻladi, eng yaxshi loyihalar davlat grantlari bilan ragʻbatlantiriladi.

“Mahalla yettiligi” modeli yangilanmoq­da. Ilgari Toshkentda qoʻllanilgan amaliyot barcha tuman va shaharlarda tatbiq etilmoq­da. Hokim yordamchisi, ayollar faoli va yoshlar yetakchisini tayinlash va lavozimidan ozod qilish tuman hokimi tomonidan mahalla rai­sining tavsiyasiga binoan amalga oshiriladi. Hokimlar zimmasiga bevosita mahallalarda muntazam ravishda sayyor qabullar oʻtkazish, muammolarni joyida hal qilish majburiyati yuklatiladi.

Umuman, institutsional oʻzgarishlar uni­versal yondashuvdan differensiatsiyalashgan hududiy siyosatga oʻtishni qayd etadi. “Ogʻir” toifadagi tuman va mahallalarda 61 mingta oilani kambagʻallikdan chiqarish hamda kamba­gʻallik va ishsizlik darajasini ikki baravar kamaytirish vazifasi belgilangan. Yangi Oʻz­bekiston qiyofasidagi tuman va mahallalarni ishsizlik va kambagʻallikdan xoli hududlarga aylantirish, 96 mingta oilani kambagʻallikdan chiqarish maqsad qilingan.

Resurslarni qayta taqsimlash iqtisodiyot tarkibi bilan asoslangan, xususan, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning 62 foizi va xizmatlar sohasining 57 foizi tadbirkorlik salohiyati yuqori 50 ta tuman va shaharda joy­lashgan. Ularning byudjet daromadi oʻsishi dav­lat saʼy-harakatlarini muammoli hududlarga qaratish imkoniyatini yaratadi.

Buni tushumlar dinamikasida ham koʻrish mumkin: uch yil oldin ushbu 50 ta hududda ma­halliy byudjetning qoʻshimcha daromadi 875 mil­liard soʻmni tashkil etgan boʻlsa, joriy yilda u 8,5 baravar koʻpayib, 7 trillion 400 milliard soʻmga oshishi kutilmoqda. Natijada kambagʻal­lik va ishsizlik darajasi yuqori “ogʻir” tuman va mahallalarga koʻproq eʼtibor qaratish mum­kin boʻladi. Shu bilan birga, iqtisodiy ji­hatdan kuchli tuman va shaharlar hokimlaridan ichki oʻsish manbalari hisobiga oʻz salohiyatidan yuqori darajada foydalanish talab qilinadi.

Yangi modelning afzalliklari

Yangi manzilli yondashuvga oʻtish sharoitida “ogʻir” hududlar va loyihaviy boshqaruv ustu­vorlik kasb etganda, “mahalla yettiligi”ning roli obyektiv ravishda kuchayib, u joylarda qaror qabul qilish, qayta aloqa va loyihalarga hamrohlik qilish markaziga aylanib bormoqda.

Eʼtibor “ogʻir” mahallalar va ehtiyojmand oilalarga qaratilganda, qarorlar muayyan hu­duddagi bandlik, daromad, qarz yuki va infra­tuzilmaviy cheklovlarga oid tekshirilgan maʼ­lumotlarga tayanishi oʻta muhim. Shu nuqtai na­zardan, “mahalla yettiligi” faoliyati amaliyoti uy xoʻjaliklariga yaqinlik kabi muhim tizimli taʼsirni koʻrsatadi va mahalliy voqelikni bi­lish manzillilik aniqligini oshiradi.

Shu tariqa mahalla va hokim yordamchilari instituti endi faqat ijtimoiy vosita boʻl­may, iqtisodiy siyosat elementiga aylanmoqda. Loyihaviy yondashuv, shaxsiy masʼuliyat va ti­zimli monitoring joriy etilganda yangi mo­del kambagʻallikka qarshi kurashni barqaror hududiy rivojlanish mexanizmiga aylantirish imkoniyatiga ega boʻladi.

Xulosa

Oʻzbekistonning hududiy ijtimoiy siyosati resurslarni anʼanaviy qayta taqsimlash doi­rasidan chiqib, boshqariladigan rivojlanish modeliga oʻtmoqda. Yangi model uchta oʻzaro bogʻ­liq yoʻnalishga tayanadi.

Birinchisi, infratuzilma resurslarini “ogʻir” tuman va mahallalarda jamlash, uzoq muddatli mahalliy aktivlarni shakllantirish, uy xoʻjaliklari xarajatlarini kamaytirish va energetika barqarorligini oshirish.

Ikkinchisi, moliyaviy ragʻbatlar, kredit olish imkoniyatlari va qoʻshilgan qiymat zan­jirlari boʻylab yechimlar bilan taʼminlangan hududlarning ixtisoslashuvini chuqurlashti­rish va qiyosiy ustunliklar hisobiga bandlik­ni kengaytirish.

Uchinchisi, boshqaruvning institutsional qayta tuzilishi, bunda loyihaviy yondashuv va bosqichlararo muvofiqlashtirish resurslar, masʼuliyat va oʻlchanadigan natijalarni bogʻ­laydi.

Hozirgi bosqich rivoji shundan iboratki, manzillilik “ogʻir” hududlarga yoʻnaltirilgan texnologiyaga aylanmoqda. Kambagʻallikdan chi­qish uy xoʻjaligining individual trayektoriya­si sifatida tushuniladi, unda mahalliy sha­roit, koʻnikmalar va infratuzilma hal qiluv­chi ahamiyatga ega boʻladi. “Mahalla yettiligi” hamda hokim yordamchilari instituti bogʻlovchi boʻgʻin sifatida muvofiqlashtirish va qayta aloqani taʼminlaydi.

Xurshid ASADOV,

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar

markazi direktori oʻrinbosari