Darvozalar oʻrniga goh gʻisht, goh tosh qoʻyiladigan chang koʻchadagi qoʻlbola oʻyingohdan toʻp tepib qaytarkan, shularni bola orzulari bilan xayolida gavdalantirmagan, olam-olam zavq tuymagan odam kam topilsa kerak. Taktika bilan birovning ishi yoʻq, chopganimiz-chopgan, yiqilgan-turgan, yigʻlagan, quvongan — siz ham toʻrtburchak maydonni hayotning kichik bir modeli, uning kelgusi sinovlari, bahslari, oʻyinlariga tayyorlov ekani haqida u vaqtlar oʻylab ham koʻrmagansiz-ku, toʻgʻrimi?

Yaqinda qishloqqa bordim. Oʻzim­cha bolaligimni tasavvurimda yaxshi­roq jonlantirmoqchi boʻldimmi, har qalay xayollarimga ergashib, bolalar maydonchasiga borib qolibman. Yoʻq, men koʻrishni istagan manzaradan asar ham yoʻq edi bu yerda. Hech kim­ning ust-boshi chang boʻlmagan, tekis, sunʼiy chim yotqizilgan yam-yashil maydonda bolakaylar shoshilmay­gina, tartib bilan bir-biriga toʻp uzatardi. Bu yerda men tushunishga qiynalayotgan bir narsa bor edi. As­lida, oʻzim hali yoshman, bolaligim ham yaqin oʻn-oʻn besh yillar nari- berisida kechgan. Biroq bolakaylar nigohida nimadir farqli ekanini sezib turgandek edim, bu ishonchmi, umidmi, qatʼiyatmi yoki ularning barchasini oʻzida mujassam etgan da­dillikmi, aniq aytishim qiyin…

Yashil maydon. Ulkan stadion. Madhiya, oʻyin shiddati, gol zavqi, gʻalaba shukuhi, muxlislar quvonchi, kubok… Darvozalar oʻrniga goh gʻisht, goh tosh qoʻyiladigan chang koʻchadagi qoʻlbola oʻyingohdan toʻp tepib qaytarkan, shularni bola orzulari bilan xayolida gavdalantirmagan, olam-olam zavq tuymagan odam kam topilsa kerak. Taktika bilan birovning ishi yoʻq, chopganimiz-chopgan, yiqilgan-turgan, yigʻlagan, quvongan — siz ham toʻrtburchak maydonni hayotning kichik bir modeli, uning kelgusi sinovlari, bahslari, oʻyinlariga tayyorlov ekani haqida u vaqtlar oʻylab ham koʻrmagansiz-ku, toʻgʻrimi?

Kishining tashqi koʻrinishi — kiyini­shidan tortib, koʻz qarashigacha uning ichki olamini aks ettirishi haqida albatta oʻqi­gan, eshitgansiz. Maydonchadagi bolalarni kuzata turib oʻylab qoldim: bu qoida ja­miyatlar uchun ham birdek amal qilar ekan. Yaʼni infratuzilma, sharoit, imkoniyat, harakat, mehnat — hammasi jam boʻlgan mu­hitda jamiyatning umumkayfiyati, rivoj­lanish va shunga monand samarasi ham tezda boʻy koʻrsatadi. Shu maʼnoda, sportda, xu­susan, futbolda erishiladigan natijalar, yutuqlar, hatto muvaffaqiyatsizliklar za­mirida ham katta bir falsafa, ijtimoiy- ruhiy maʼno-mazmun mujassam.

Demak, eng chekka hududlarda qurilgan, qurilayotgan maydonchalaru yuzlab-minglab muxlisni bagʻriga sigʻdira oladigan muhta­sham arenalar qad rostlayotgani bugun oʻsha mini stadionlarda xotirjam mashgʻulot oʻtayotgan bolakaylarning ertaga olamshu­mul muvaffaqiyatlarni reallikka aylanti­rishiga zamin hozirlaydi, olgʻa boshlaydi.

Chunonchi, turli yoshdagi terma jamoa­larimiz muntazam yuqori natijalar uchun kurashmoqda, yurtimiz esa katta futbol fes­tivallariga mezbonlik qilyapti. Xususan, FIFA kengashi tomonidan Oʻzbekiston va Ozarbayjonning 2027-yilgi U-20 jahon chempionatiga mezbon sifatida rasman ta­yinlanishi mamlakatimiz sport salohiyatiga yuksak ishonch ramzi, katta masʼuliyat boʻlish bilan birga dunyo nigohida ham emas, avvalo, oʻzimizga islohotlar samarasini, tizimning ichki tayanchlari qay darajada yetilganini koʻrsatib beradigan koʻzgu vazifasini baja­radi. Davlatimiz rahbarining 2025-yil 15-dekabrdagi “2027-yilgi futbol boʻyicha U-20 Jahon chempionatiga tayyorgarlik koʻrish va uni oʻtkazish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”­gi qarori ham ayni shu jihatlarni nazarda tutgani bilan ahamiyatli, sohadagi keyingi qadamlarni aniq belgilab olish uchun dastu­rilamal hujjat boʻldi.

Shubhasiz, mazkur musobaqaga mezbon boʻ­lish huquqi stadionlar mahobati, undagi oʻrindiqlar soni bilan oʻlchanmaydi. Bu tan­lov ortida uzoq vaqt davomida shakllangan tartib, masʼuliyat, ichki muvozanat va ishonch yotadi. Zero, u, birinchi navbatda, xalq tomoni­dan qanday qarshi olinadi, qanday kuzatiladi, qanday xotira qoldiradi — mana shu savollar mezbonlikning asl mohiyatini belgilaydi. Shu nuqtada futbol oʻzining sport qobigʻidan chiqib, mamlakatning tashkiliy madaniyati, jamoatchilik kayfiyati va oʻziga ishonchini na­moyon etadigan maydonga aylanadi.

Bugungi natijalar esa bosqichma-bosqich toʻplangan tajriba, maydonda va uning tash­qarisida shakllangan intizom orqali oʻz ifo­dasini topdi. Futbol atrofida yuzaga kelgan muhit oʻzgardi, maydonga chiqayotgan avlod­ning nigohida boshqacha ishonch paydo boʻldi, tomoshabin ham endi faqat natijani emas, jarayonni his qila boshladi. Shu bois, 2027-yilgi U-20 jahon chempionati bilan bogʻliq qarorni alohida bir hodisa emas, balki shu yoʻlning mantiqiy davomi sifatida qabul qilish toʻgʻriroq boʻladi. Demak, qaror mohiya­tida nimalar yotibdi, u qaysi bosqichlarning ustiga qurildi, qanday omillar bu daraja­gacha yetib kelishga zamin hozirladi degan sa­vollarga javob izlash orqali istiqboldagi marralar borasida ham dadil fikr yuritish imkoni tugʻiladi. Zero, bu yerda gap faqat turnir haqida emas, futbol orqali shaklla­nayotgan ishonch, tartib va kelajak haqidagi tasavvur haqida bormoqda.

Boshqaruvdagi institutsional oʻzgarishlar

Oʻzbek futbolida soʻnggi oʻn yil ichida yuz bergan oʻzgarishlar tablodagi hisob bilan boshlanib, hisobotlar bilan yakun topadi­gan jarayonni tom maʼnoda yangi koʻrinishga keltirdi. Bu davr, avvalo, futbolning ichki boshqaruv mexanizmlarini qayta koʻrib chiqish, masʼuliyat va vakolatlarni aniq belgilash, qaror qabul qilish madaniyati­ni shakllantirish bosqichi sifatida kech­di. Bir paytlar alohida-alohida harakat qilgan tuzilmalar asta-sekin yagona tizim ichida ishlay boshladi, musobaqalar taqvi­mi tasodifga emas, oldindan rejalashti­rilgan mantiqqa tayanadigan boʻldi, klub­lar va ligalar oʻrtasidagi munosabatlar tartibga solindi. Bu jarayon tashqaridan qaraganda keskin sakrashlarsiz kechgani­ga qaramay, aslida barqarorlik muhitini paydo qildi. Xususan, 2018-yildan futbol boshqaruvida markazlashgan, aniq vazifa­larga boʻlingan model shakllana boshladi. Futbol federatsiyasi tuzilmasi yangilandi, professional ligalar faoliyati alohida yoʻnalish sifatida mustahkamlandi, mu­sobaqalar taqvimi xalqaro standartlarga moslashtirildi.

Shu yillar mobaynida futbolni boshqa­rish masalasiga yondashuv ham oʻzgardi. Nati­jani bugun olish uchun ertani qurbon qilish odati asta-sekin chekinib, bosqichma-bosqich rivojlanish tamoyili ustuvorlik kasb eta boshladi. Bu sokin, biroq qatʼiy oʻzgarish­lar infratuzilmasiz oʻz samarasini bermas edi. Bir necha yil avval xalqaro talablarga javob beradigan maydonlar soni juda kam boʻlgan, keyingi davrda esa bu manzara izchil oʻzgara boshladi. Stadionlar rekonstruksiya qilindi, mashgʻulot bazalari yangilandi, hu­dudlarda futbol uchun doimiy sharoit yara­tildi. Muhimi, bu jarayon markaziy hudud­lar bilan cheklanib qolmadi, viloyatlarda, chekka-chekka qishloq-ovullarda ham futbol bilan shugʻullanish tizimli tus oldi. Mash­gʻulot maydonlari atrofida sport tibbiyoti, reabilitatsiya, tiklanish jarayonlarini qamrab olgan muhit shakllandi. Shu bilan birga, xorijiy tajriba asosida ishlashga oʻtildi, mutaxassislar almashinuvi, malaka oshirish jarayonlari futbol ichidagi bilim aylanishini tezlashtirdi.

Mazkur jarayonda natijalar izchil ishlan­gan mexanizmning ochiq ifodasi oʻlaroq birin- ketin boʻy koʻrsatdi. 2023-yilda Oʻzbekiston U-20 terma jamoasining Osiyo chempionligini qoʻlga kiritishi yoshlar futboli tarixida bu­rilish nuqtasi sifatida qabul qilindi. Muso­baqa davomida jamoa oʻyini tartib, jismoniy tayyorgarlik va bosim ostida toʻgʻri qaror qabul qilish qo­biliyati bilan ajralib turdi. Mazkur gʻalaba bir turnir bilan che­garalanib qolmadi, u yoshlar bilan ishlash­da tanlangan yoʻl­ning toʻgʻriligini koʻrsatib berdi. Shu yilning oʻzida U-17 terma jamoamiz Osiyo chempionati­da gʻalaba qozonib, oʻsmirlarimiz 2012-yildan keyin yana bir bor bosh sov­rinni boshi uzra koʻtardi. Bundan keyin ham muvaffaqiyatlardagi izchil­lik zanjiri uzilmadi. Oʻzbekiston U-23 terma jamoasining Parij Olimpiadasiga yoʻllan­ma olishi futbolimiz tarixida yangi sahifa ochdi. Bu natija yoshlar jamoalaridan katta futbol sari oʻtish jarayoni uzviy yoʻlga qoʻyil­ganining amaldagi tasdigʻi boʻldi.

Muhim jihati shundaki, bu yutuqlar oʻzaro uzviylik kasb etdi, yaʼni U-17, U-20 va U-23 jamoalari tarkibida maydonga tushgan futbolchilar oʻrtasida mantiqiy bogʻliqlik kuzatildi. Bir bosqichda shakl­langan intizom va masʼuliyat keyingi da­rajaga oʻtishda yoʻqolmadi, aksincha, yanada mustahkamlandi. Bu jarayonda individual texnikadan koʻra jamoaviy fikrlash va ru­hiy barqarorlik hal qiluvchi omilga ay­landi.

Oxir-oqibat katta maydonda ham shu ja­rayon oʻz aksini topdi. Yillar davomida shakl­langan tizim — intizom, masʼuliyat va ruhiy barqarorlik milliy terma jamoa darajasi­da ham sezila boshladi. Uzoq yillik orzu boʻ­lib kelgan manzilga nihoyat qadam qoʻydik: Oʻzbekiston milliy terma jamoasi tarixda ilk bor jahon chempionatiga yoʻllanma oldi. Bu natija birgina saralash oʻyinlaridagi gʻalabalar bilan izohlanmaydi, u oldindan qurilgan poydevorning mantiqiy choʻq­qisi sifatida namoyon boʻldi. Bu manzilga olib borgan yoʻl yoshlar futbolidan boshlan­gan, bosqichma-bosqich mus­tahkamlangan, maydonda va uning tashqarisida qatʼiyat bilan qilingan mehnat, bir butun, yaxlit mexanizmga aylangan ti­zim orqali barpo etildi. Aynan mana shu uzviylik Oʻzbekiston futbolining bugungi holatini bel­gilab berdi va uni yangi sinovlarga tayyor holda olib chiqdi.

Ijtimoiy maydonga ham taʼsir koʻrsatuvchi jarayon

FIFA singari nufuzli tashkilotlar ja­hon miqyosidagi katta musobaqalarni shuncha­ki toʻgʻri kelgan mamlakatga topshirib qoʻya­vermaydi. Yaʼni mezbonni tanlashda, avvalo, maydonlarning chiroyiga emas, maydon atro­fidagi tartibga qarab ish tutiladi. Qanday kutib olinadi, qanday joylashtiriladi, oʻyinlar qanday muhitda oʻtadi, xavfsizlik, logistika, translyatsiya, tomoshabin oqimi qanday boshqariladi — mana shu savollarga javob topilgandagina ishonch shakllanadi. 2027-yilgi FIFA U-20 jahon chempiona­tini Oʻzbekiston va Ozarbayjonga ishonib topshirish qarori ana shu uzoq tekshiruvlar natijasida qabul qilindi.

Bu ishonchga sekin-astalik bilan erishil­di, bir turnirdan keyin boshqasiga oʻtib, si­novdan sinovga ulanib bordi. 2023-yil mart oyida Oʻzbekiston U-20 Osiyo chempionatiga mezbonlik qildi. Bir necha shaharda oʻtka­zilgan oʻyinlar tashkiliy jihatdan uzluksiz kechdi, jamoalar va rasmiylar uchun zarur sharoitlar yaratildi, musobaqa aniq jadval asosida yakunlandi. Bu tajriba futzal yoʻ­nalishida yanada kengroq koʻlamda sinovdan oʻtdi. 2024-yilda FIFA futzal boʻyicha ja­hon chempionatini yurtimizda oʻtkazish qaro­rini qabul qildi va mezbon shaharlar sifa­tida Toshkent, Buxoro va Andijon tanlandi. Turnir doirasidagi tadbirlar, oʻyinlar, tashkiliy jarayonlar Oʻzbekistonning global futbol protokollari bilan ishlashga tayyor­ligini koʻrsatdi. Ayniqsa, final qurʼa ma­rosimining Samarqanddagi Registon maydo­nida oʻtkazilishi futbol tadbirini madaniy makon bilan uygʻunlashtirish mumkinligini namoyon etdi.

Bunday nufuzli turnirlarni qabul qi­lish uchun tashkilot reglamentiga mos infra­tuzilma yaratish masalasi ham turadi. FIFA U-20 jahon chempionati uchun belgilangan talablardan biri yarim final va final uch­rashuvlarini kamida 40 ming tomoshabinni sigʻdira oladigan stadionda oʻtkazish sharti­dir. Shu talabdan kelib chiqib, Yangi Toshkent hududida 55 ming oʻrinli stadion qurilishi boshlandi. Ushbu loyiha aniq bir turnir eh­tiyoji bilan bogʻlandi va global standartlar asosida rejalashtirildi.

Shu tariqa xalqaro ishonchning ichki mantigʻi aniq koʻrina boshladi. Avval min­taqa darajasidagi turnirlar, keyin FIFA darajasidagi musobaqa orqali global standartlar bilan ishlash tajribasi ort­tirildi. Endi esa yigirma yoshgacha boʻlgan futbolchilar oʻrtasidagi jahon chempionati ana shu yoʻlning mantiqiy davomiga aylan­moqda.

Mazkur sport festivaliga puxta tayyor­garlik koʻrishni nazarda tutuvchi qaror shu maʼnoda ham muhim hujjat boʻldi. Unda, avvalo, tashkiliy masʼuliyat masalasi aniq­lashtirildi. Jahon chempionatiga tayyor­garlik bir necha idora zimmasiga yuklandi, vazifalar oʻzaro bogʻlangan holda taqsimlan­di. Davlat boshqaruvi, sport tuzilmalari, mahalliy hokimiyat, xavfsizlik va logistika yoʻnalishlari yagona jarayonga birlashtirila­di. Bu yondashuv tayyorgarlikni butun mamla­kat miqyosida muvofiqlashtiradigan harakat­ni talab qiladi.

Shuningdek, ushbu qaror bilan FIFA va Oʻzbekiston futbol assotsiatsiyasining Tosh­kent shahrida FIFAning Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun mintaqaviy ofisini ochish toʻgʻrisidagi taklifi maʼqullandi. Bu Oʻzbekiston futbolning mintaqaviy mar­kaziga aylanib borayotganini koʻrsatadigan muhim belgidir. FIFAning Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun mintaqaviy ofisini aynan Toshkentda joylashtirish taklifini futbol boshqaruvi, tashkiliy madaniyat va institutsional tayyorlik masalasida mamla­katga bildirilgan ishonch sifatida baholash mumkin. Mintaqaviy ofisning Toshkentda faoliyat yuritishi Markaziy Osiyo hududi­dagi futbol jarayonlarini muvofiqlashti­rish, federatsiyalar oʻrtasidagi aloqalarni kuchaytirish, FIFA dasturlari va tashab­buslarini bevosita hududda amalga oshirish imkonini beradi. Bu orqali Toshkent shun­chaki mezbon shahar emas, balki mintaqaviy futbol qarorlarining muhim muhokama may­doniga aylanadi.

Qarorda infratuzilma masalalari aniq yoʻnalishga ega. Stadionlar, mashgʻulot baza­lari, muhandislik va transport tizimlari turnir ehtiyojidan kelib chiqib rejalash­tiriladi. Shu bilan birga, xavfsizlik va tashkiliy tartib masalalariga alohida aha­miyat qaratiladi. Jahon chempionati oʻyin­larining maydondagi jarayoni bilan birga stadion tashqarisidagi muhit ham nazoratga olinadi. Tomoshabinlar oqimi, jamoalar harakati, rasmiy delegatsiyalar bilan ish­lash, translyatsiya aniq tartibga solinadi. Bunday yondashuv turnir faqat sport musoba­qasi emas, murakkab ijtimoiy jarayon sifa­tida koʻrilayotganidan darak. Shunday qilib, qaror mazmunidan koʻrinadiki, bu masalada asosiy maqsad bir necha hafta davom etadigan musobaqani oʻtkazish bilan cheklanmaydi. Gap undan keyin ham ishlaydigan tizimni shakl­lantirish haqida bormoqda.

Bundan kelib chiqadiki, 2027-yilgi U-20 jahon chempionati yakunlangach, maydonlar boʻshab qolmaydi, tribunalar sukutga choʻm­maydi. Katta turnirning eng muhim savoli ham aynan shu yerda tugʻiladi: keyin-chi, keyin nima boʻladi, hammasi qanday davom etadi? Chunki haqiqiy mezbonlik musobaqa tuga­ganidan keyingi bosqichlarda baholanadi. Stadionlar ishlashda davom etadimi, tizim oʻz maromini yoʻqotmaydimi, yoshlar uchun ochilgan eshiklar yopilib qolmaydimi — ma­salaning mohiyati ana shu savollar atrofida shakllanadi.

Turnirdan keyingi eng muhim vazifa yoshlar bilan ishlash jarayonida namoyon boʻ­ladi. Jahon chempionati davrida yuzlab yosh futbolchilar, murabbiylar, mutaxassislar global futbol muhitini bevosita koʻradi, uning talablari va surʼatini his qiladi. Bu tajriba mashgʻulot maydonlariga, futbol maktablariga, seleksiya jarayonlariga koʻcha­di. Bir avlod oʻz koʻzi bilan koʻrgan darajani meʼyor sifatida qabul qiladi, keyingi avlod­ga ham ayni talabni qoʻyadi. Shu tarzda fut­bol ichida ichki standart paydo boʻladi.

Yana bir muhim jihat tashkiliy madaniyat bilan bogʻliq. Jahon chempionati davomida ishlaydigan logistika, xavfsizlik, media va servis tizimi keyinchalik boshqa yirik sport tadbirlariga ham asos boʻlib xizmat qiladi. Oʻyin kunidagi tartib umumiy bosh­qaruv madaniyatining bir boʻlagi sifatida qaraladi. Bu tajriba sport doirasidan chi­qib, kengroq ijtimoiy maydonga ham taʼsir koʻrsatadi.

Asosiysi, bu jarayon Oʻzbekiston futbo­lini boshqalarga koʻz-koʻz qilish uchun amal­ga oshirilmayapti. U, avvalo, oʻzimiz uchun. Kelajakdagi futbolchilar, murabbiylar, muxlislar, xalqimiz — sizu biz uchun. Shu bois, bu yoʻlni bir qaror bilan boshlab, bir turnir bilan tugatib boʻlmaydi. Futbol ti­rik jarayon. U doim harakatda boʻlishni talab qiladi. Oʻzbekiston futboli hozir aynan shu holatda.

Asliddin ABDURAZZOQOV,

“Yangi Oʻzbekiston” muxbiri