Bugungi kunda biz guvohi bo‘layotgan o‘zgarishlar ko‘lami va tezligi jihatidan avvalgi sanoat inqiloblaridan tubdan farq qiladi. Raqamli texnologiyalar, xususan, raqamli mehnat platformalari va sun’iy intellektga asoslangan algoritmik boshqaruv tizimlari global mehnat bozorining arxitekturasini qayta shakllantirmoqda. Raqamli platformalar dastlab “gig-iqtisodiyot” (gig economy) yoki “bo‘lishish iqtisodiyoti” (sharing economy) niqobi ostida bozorga kirib kelgan bo‘lsa, bugungi kunda ular alohida iqtisodiy sektor emas, balki butun iqtisodiyotning tashkiliy tamoyiliga aylanib bormoqda. Uber, Yandex, Uzum kabi kompaniyalar an’anaviy korporativ tuzilmalardan voz kechib, markazlashgan boshqaruvni markazlashmagan ijrochilar tarmog‘i bilan almashtirmoqda. Bu yerda eng muhim o‘zgarish — inson menejerining o‘rnini “algoritm” egallashidir. Algoritmik boshqaruv nafaqat ish jarayonini optimallashtiradi, balki mehnatning qadri, ishchining avtonomiyasi va ijtimoiy himoya tizimlari oldiga misli ko‘rilmagan chaqiriqlarni qo‘yadi.
2025-yilga kelib, global mehnat bozori pandemiyadan keyingi tiklanish bosqichidan o‘tib, murakkab strukturaviy reallikka yuz tutdi. Xalqaro Mehnat Tashkilotining (XMT) “World Employment and Social Outlook 2025” hisobotiga ko‘ra, garchi global ishsizlik darajasi 5 foiz atrofida barqarorlashgan bo‘lsa-da, bu raqamlar sirtdan xotirjamlikni aks ettiradi, xolos. Chuqurroq tahlil qilinganda, mehnat bozori jiddiy nomutanosibliklar bilan kurashayotgani ma’lum bo‘ladi.
Raqamli mehnat platformalarini tushunish uchun ularga shunchaki “ilovalar” deb qarash xatodir. Ular murakkab ekotizimlar bo‘lib, global mehnat bozorini ikki asosiy yo‘nalishda o‘zgartirmoqda. 2025-yilda platforma iqtisodiyoti quyidagi ikki toifaga bo‘lingan holda rivojlanmoqda: birinchisi, joylashuvga asoslangan platforma (ish jismoniy makonda, aniq bir geografik hududda bajariladi, platforma talab va taklifni real vaqt rejimida muvofiqlashtiradi, misol: Uber, Yandex Go, Uzum Tezkor, Glovo, Deliveroo); ikkinchisi, veb-asoslangan platforma (ish to‘liq virtual muhitda bajariladi, ish beruvchi va ijrochi turli mamlakatlarda bo‘lishi mumkin, “global virtual mehnat bozori”ni shakllantiradi. Misol: Upwork, Freelancer, Amazon Mechanical Turk, Toptal).
XMTning kuzatuvlariga ko‘ra, joylashuvga asoslangan platformalar rivojlanayotgan mamlakatlarda, xususan Osiyo va Lotin Amerikasida, norasmiy bandlikdan rasmiy bandlikka o‘tishning “oraliq” bosqichi sifatida xizmat qilmoqda. Biroq, muammo shundaki, bu “oraliq” bosqich ko‘pincha doimiy holatga aylanib qolmoqda. Ishchilar yillar davomida platformada ishlasalar-da, nafaqat pensiya jamg‘armasiga, balki tibbiy sug‘urta va boshqa ijtimoiy kafolatlarga ega bo‘lmaydilar. Bu esa kelajakda davlat ijtimoiy ta’minot tizimlariga ulkan yuk bo‘lib tushishi mumkin.
Jahon Iqtisodiy Forumi (WEF)ning “Future of Jobs 2025” hisobotiga ko‘ra, sun’iy intellekt va raqamlashtirish tufayli 2025-2030 yillar oralig‘ida ish o‘rinlarining 23 foizi strukturaviy o‘zgarishga uchraydi. Bu shuni anglatadiki, mavjud kasblarning chorak qismi yo‘qoladi yoki tanib bo‘lmas darajada o‘zgaradi. Masalan, ma’lumotlarni kiritish, oddiy buxgalteriya va matn terish kabi vazifalar avtomatlashtirilmoqda. Shu bilan birga, “AI va mashina o‘rganish mutaxassislari”, “barqarorlik bo‘yicha mutaxassislar” va “raqamli transformatsiya menejerlari”ga talab keskin oshmoqda.
Raqamli iqtisodiyotning yuragi — bu algoritmik boshqaruvdir (Algorithmic Management). Bu atama an’anaviy inson resurslarini boshqarish (HR) funksiyalarining — yollash, vazifa taqsimlash, nazorat qilish, baholash va ishdan bo‘shatish — matematik modellar va sun’iy intellektga topshirilishini anglatadi. Bu shunchaki jarayonlarni avtomatlashtirish emas, balki hokimiyat munosabatlarining tubdan o‘zgarishidir.
Platforma iqtisodiyotidagi eng katta tengsizlik — bu axborot assimetriyasidir. Platforma ishchi haqida hamma narsani biladi, lekin ishchi platforma haqida deyarli hech narsa bilmaydi. Algoritmlar qanday ishlashi, narx qanday shakllanishi, buyurtmalar qanday taqsimlanishi “tijorat siri” hisoblanadi. Ishchilar o‘z ma’lumotlarini boshqa platformaga o‘tkaza olmaydilar. Masalan, 5 yil davomida a’lo darajada ishlagan va yuqori reytingga ega bo‘lgan haydovchi boshqa platformaga o‘tsa, u yerda “nol”dan boshlashi kerak. Bu uni bitta platformaga “bog‘lab qo‘yadi” va raqobat imkoniyatini cheklaydi. Bundan tashqari, Xalqaro kasaba uyushmalari konfederatsiyasi (ITUC) hisobotlariga ko‘ra, ishchilarning shaxsiy ma’lumotlari, jumladan biometrik ma’lumotlari, ularning roziligisiz qayta ishlanishi va uchinchi tomonlarga berilishi holatlari uchrab turadi.
2024-yil 23-oktyabrda qabul qilingan va 1-dekabrdan kuchga kirgan Yevropa Ittifoqining Platforma ishi bo‘yicha direktivasi (EU Directive 2024/2831) dunyo bo‘ylab mehnat qonunchiligida inqilobiy o‘zgarish yasadi. Ushbu hujjat a’zo davlatlarga 2026-yil 2-dekabrgacha milliy qonunchilikni muvofiqlashtirish majburiyatini yuklaydi. Bu O‘zbekiston uchun ham muhim signaldir, chunki Yevropa standartlari ko‘pincha global “oltin standart”ga aylanadi. Eng katta o‘zgarish shundaki, endi platforma ishchisi, agar aksini isbotlay olmasa, avtomatik ravishda “yollanma xodim” (employee) deb hisoblanadi. Ilgari, ishchi o‘zining mustaqil pudratchi emas, balki xodim ekanligini sudda isbotlashi kerak edi. Endi esa isbotlash yuki platformaga o‘tadi. Agar platforma quyidagi belgilardan (masalan, narxni belgilash, ishchining tashqi ko‘rinishiga talab qo‘yish, ishni rad etishni cheklash va h.k.) kamida ikkitasiga mos kelsa, u ishchini shtatga olishi va barcha ijtimoiy to‘lovlarni to‘lashi shart. Bu millionlab “soxta mustaqil pudratchilar”ni qonuniy himoya ostiga oladi. Direktiva birinchi marta “algoritmik boshqaruv”ni huquqiy maydonga olib chiqdi. Platformalar ishchilarga va ularning vakillariga avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish tizimlari qanday ishlashini tushuntirib berishlari shart. Muhim qarorlar (masalan, hisobni o‘chirish, ishdan bo‘shatish) to‘liq avtomatlashtirilgan bo‘lishi mumkin emas — jarayonda albatta inson nazorati bo‘lishi shart.
XMT ham global miqyosda harakatga kirishgan. 2023-yil mart oyida qabul qilingan qarorga ko‘ra, XMTning 113- (2025-yil iyun) va 114- (2026-yil iyun) sessiyalarida “Platforma iqtisodiyotida munosib mehnat” bo‘yicha yangi xalqaro standart qabul qilinadi. Bu global konvensiya yoki tavsiya bo‘lishi kutilmoqda. XMTning 2025-yildagi yondashuvi shuni ko‘rsatadiki, asosiy e’tibor jamoaviy muzokaralar huquqiga qaratiladi.
O‘zbekiston iqtisodiyoti global tendensiyalardan chetda emas. Aksincha, mamlakat raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishni strategik ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab olgan. Raqamli platformalar O‘zbekiston bozoriga shiddat bilan kirib keldi va qisqa vaqt ichida kundalik hayotning ajralmas qismiga aylandi. O‘zbekiston bozorida ikkita asosiy ekotizim yetakchilik qilmoqda: xalqaro o‘yinchi Yandex (Yandex Go, Yandex Eats) va mahalliy tizim Uzum (Uzum Market, Uzum Tezkor, Uzum Bank). O‘zbekiston platforma iqtisodiyotini tartibga solishda o‘ziga xos yo‘lni tanladi. Yevropadagi kabi platforma ishchilarini “yollanma xodim” deb tan olish o‘rniga, davlat ularga “o‘zini o‘zi band qilgan shaxs” maqomini berish orqali faoliyatini legallashtirishga urg‘u berdi. Prezident qarorlari bilan o‘zini o‘zi band qilganlar shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan faoliyat turlari ro‘yxati muntazam kengaytirib borilmoqda (hozirda 100 dan ortiq). Taksi haydovchilari, kuryerlar, frilanserlar, repetitorlar ushbu ro‘yxatga kiritilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va Oʻzbekiston xalqiga Murojaatnomasida belgilangan vazifalar mamlakatning raqamli kelajagini belgilab bermoqda. 2026-yil O‘zbekiston uchun shunchaki navbatdagi yil emas, balki “O‘zbekiston — 2030” strategiyasining ko‘plab maqsadlari muddatidan oldin amalga oshiriladigan hal qiluvchi davr sifatida ko‘rilmoqda. Iqtisodiy o‘sishning katta qismi iqtisodiyotni raqamlashtirish va “yashirin iqtisodiyot”ga qarshi kurash hisobiga ta’minlanmoqda.
Raqamli platformalar bu o‘rinda ikki tomonlama rol o‘ynaydi:
- Platformalar barcha tranzaksiyalarni raqamli qayd etgani uchun, soliq organlari real vaqt rejimida aylanmalarni kuzatishi mumkin. Yandex va Uzumning soliq tizimlari bilan integratsiyasi — buning yorqin misolidir. 2026-yilga borib, naqd pulsiz hisob-kitoblar ulushini yanada oshirish va barcha xizmat ko‘rsatish sohalarini (shu jumladan, uy ustalari, enagalar) raqamli platformalarga o‘tkazish siyosati davom etadi.
- Gig-iqtisodiyot yangi bozorlarni yaratmoqda. Masalan, tayyor ovqat yetkazib berish bozori restoran biznesini rivojlantirmoqda. Elektron tijorat (e-commerce) kichik tadbirkorlarga o‘z mahsulotini butun mamlakat bo‘ylab sotish imkonini bermoqda.
Shuningdek, platforma ishi tez daromad topish manbai sifatida vaqtincha ishsiz qolgan yoki og‘ir ahvoldagi oilalarga “tez yordam” vazifasini o‘tashi mumkin. Biroq, maqsad — barqaror daromad. Shuning uchun platforma ishi faqat birinchi qadam bo‘lishi, keyinchalik fuqaro malakasini oshirib, barqaror kasbga o‘tishi lozim.
Davlat rahbari maktab ta’limi sifatini keskin tanqid qilib, o‘qituvchilarning 37 foizining bilimi “qoniqarsiz” baholanganini, ayniqsa informatika, ingliz tili, matematika kabi fanlarda ahvol tashvishli ekanini aytdi. Bu raqamli iqtisodiyot kelajagi uchun jiddiy signaldir. Agar yoshlar maktabda zamonaviy IT ko‘nikmalarini va chet tilini o‘rganmasa, ular global raqamli mehnat bozorida (veb-asoslangan yuqori daromadli platformalar: dasturlash, dizayn) raqobatlasholmaydi. Ular faqat mahalliy, joylashuvga asoslangan platformalarda (taksi, kuryerlik) past malakali va jismoniy og‘ir ishlarni bajarishga majbur bo‘ladilar. Bu esa jamiyatda “raqamli tabaqalanish”ni kuchaytiradi: bir tomonda yuqori daromadli IT-mutaxassislar, ikkinchi tomonda algoritmik boshqaruv ostidagi “raqamli ishchilar”. Prezidentning “Yangi O‘zbekiston — maktab ostonasidan boshlanadi” g‘oyasi aynan shu xavfni oldini olishga qaratilgan. 2026-yilda maktab dasturlarini raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirish, yoshlarni kasb-hunarga o‘rgatish ko‘lamini kengaytirish ustuvor vazifa bo‘lib qoladi.
O‘zbekiston uchun raqamli mehnat platformalari va algoritmik boshqaruv ham ulkan imkoniyat, ham jiddiy sinovdir. Prezident Sh.Mirziyoyevning siyosati iqtisodiy o‘sishni inson kapitalini rivojlantirish bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan. Raqamli platformalar ushbu strategiyaning katalizatori bo‘lishi mumkin, agar ular to‘g‘ri tartibga solinsa. Biz an’anaviy “ish beruvchi – xodim” munosabatlaridan “platforma – hamkor” modeliga o‘tmoqdamiz. Bu o‘tish davrida eng muhimi — inson omilini yo‘qotib qo‘ymaslikdir.
Jurabek Rasulov,
Toshkent davlat yuridik universiteti
kafedra mudiri o‘rinbosari, yu.f.f.d.
