U tibbiyotda tashxis qo‘yadi, banklarda kredit berish jarayonida qaror qabul qiladi, ishga qabul qilishda nomzodlarni saralaydi va hatto sud amaliyotida tahliliy vosita sifatida qo‘llanilmoqda. Texnologiya tez rivojlanmoqda, ammo muhim savol ochiq qolmoqda: agar sun’iy intellekt xato qilsa, buning huquqiy javobgarligi kim zimmasida bo‘ladi?
Sun’iy intellektning joriy etilishi jamiyat uchun katta imkoniyatlar yaratishi bilan birga, bir qator huquqiy xavf va muammolarni ham yuzaga chiqarmoqda. Shaxsiy ma’lumotlar himoyasi, qarorlar shaffofligi, inson huquqlarining ta’minlanishi va javobgarlik masalalari bugun nafaqat mutaxassislar, balki keng jamoatchilik e’tiboridagi dolzarb mavzularga aylangan. Shu bois sun’iy intellekt va sun’iy texnologiyalarni huquqiy jihatdan tartibga solish masalasi bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlarining inson aqliga xos bo‘lgan ayrim vazifalarni bajarish qobiliyatidir. Bunga ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘rganish, bashorat qilish va muayyan vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qilish kiradi. Oddiy qilib aytganda, sun’iy intellekt inson tomonidan berilgan buyruqlarni takrorlash bilangina cheklanmay, mavjud ma’lumotlar asosida xulosa chiqarishga harakat qiladi.
Bugungi kunda sun’iy intellekt turli sohalarda keng joriy etilmoqda. Masalan, tibbiyotda u kasalliklarni erta aniqlash va davolash samaradorligini oshirishga xizmat qilsa, bank va moliya tizimida mijozlarning to‘lov qobiliyatini baholash hamda firibgarlik holatlarini aniqlashda qo‘llanilmoqda. Ta’lim sohasida sun’iy intellekt individual o‘quv dasturlarini shakllantirish imkonini berayotgan bo‘lsa, davlat boshqaruvida u ma’muriy jarayonlarni tezlashtirish va qarorlar sifatini yaxshilash vositasi sifatida foydalanilmoqda.
Shu bilan birga, sun’iy intellektning huquqni muhofaza qilish va sud amaliyotida qo‘llanilishi alohida e’tibor talab etadi. Chunki bu sohalarda qabul qilinadigan qarorlar bevosita inson huquqlari va erkinliklariga ta’sir ko‘rsatadi. Aynan shu jihat sun’iy intellektni nafaqat texnologik, balki huquqiy va ijtimoiy masala sifatida ham ko‘rib chiqishni taqozo etadi.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining keng joriy etilishi huquq tizimi oldiga mutlaqo yangi savollarni qo‘ymoqda. An’anaviy huquqiy mexanizmlar inson tomonidan qabul qilingan qarorlarga moslashgan bo‘lsa, sun’iy intellekt asosida qabul qilinadigan qarorlar javobgarlik, shaffoflik va adolat tamoyillarini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi.
Birinchi navbatda, javobgarlik masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Agar sun’iy intellekt tizimi noto‘g‘ri qaror qabul qilsa yoki zarar yetkazsa, buning uchun kim javobgar bo‘lishi lozimligi aniq emas. Dasturiy ta’minotni ishlab chiquvchi, uni joriy etgan tashkilot yoki undan foydalangan shaxs o‘rtasidagi javobgarlik chegaralarini belgilash huquqiy jihatdan murakkab masalalardan biridir.
Ikkinchi muhim muammo — shaxsiy ma’lumotlar va maxfiylik bilan bog‘liq. Sun’iy intellekt tizimlari samarali ishlashi uchun katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlaydi. Bu esa fuqarolarning shaxsiy hayoti daxlsizligi, ma’lumotlarning rozilik asosida yig‘ilishi va ularning xavfsiz saqlanishi masalalarini kun tartibiga olib chiqadi. Yetarli huquqiy kafolatlar bo‘lmagan sharoitda ma’lumotlardan noto‘g‘ri yoki noqonuniy foydalanish xavfi yuzaga keladi.
Uchinchi masala — diskriminatsiya va adolatsizlik xavfidir. Sun’iy intellekt tizimlari mavjud ma’lumotlar asosida o‘rganadi, agar bu ma’lumotlar notenglik yoki tarafkashlikni o‘z ichiga olsa, algoritmlar ham xuddi shunday natijalarni takrorlashi mumkin. Natijada ayrim guruhlar ishga qabul qilish, kredit ajratish yoki boshqa muhim sohalarda asossiz ravishda cheklanishi ehtimoli paydo bo‘ladi.
Shuningdek, qarorlar shaffofligi va tushuntiriluvchanligi muammosi ham muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab sun’iy intellekt tizimlari “qora quti” tamoyili asosida ishlaydi, ya’ni qaror qabul qilish jarayoni oddiy foydalanuvchi uchun tushunarsiz bo‘lib qoladi. Holbuki, huquqiy davlat sharoitida fuqaro unga nisbatan qabul qilingan qarorning asoslarini bilish huquqiga ega bo‘lishi lozim.
Bugungi kunda ko‘plab davlatlar sun’iy intellektni joriy etish jarayonida yuzaga kelayotgan huquqiy muammolarni hal etish uchun turli yondashuvlarni ishlab chiqmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, asosiy e’tibor innovatsiyani cheklamasdan, inson huquqlari va xavfsizligini ta’minlashga qaratilmoqda.
Yevropa Ittifoqi bu borada yetakchi hududlardan biri hisoblanadi. U yerda sun’iy intellektni tartibga solish xavfga asoslangan yondashuv orqali amalga oshirilmoqda. Ya’ni, sun’iy intellekt tizimlari inson huquqlari va jamiyatga yetkazishi mumkin bo‘lgan xavf darajasiga qarab baholanadi. Yuqori xavfli tizimlarga nisbatan qat’iy talablar, shaffoflik va nazorat mexanizmlari joriy etilmoqda, ayrim texnologiyalar esa umuman taqiqlanmoqda.
AQShda esa sun’iy intellektni tartibga solish nisbatan moslashuvchan xarakterga ega. Asosiy e’tibor texnologik rivojlanishni rag‘batlantirish bilan birga, etik tamoyillar va sektoriy nazoratga qaratilgan. Bu yondashuv innovatsiyalarni tez joriy etish imkonini bersa-da, yagona majburiy huquqiy me’yorlarning yetishmasligi muhokamalarga sabab bo‘lmoqda.
Osiyo davlatlarida, xususan, Yaponiya va Janubiy Koreyada sun’iy intellektni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu mamlakatlarda texnologik taraqqiyot bilan bir qatorda, ijtimoiy ishonchni mustahkamlash va etik normalarni ishlab chiqishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Huquqiy tartibga solish ko‘proq tavsiyaviy va bosqichma-bosqich joriy etilayotgan mexanizmlar orqali amalga oshirilmoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellektni huquqiy jihatdan tartibga solishda yagona universal model mavjud emas. Har bir davlat o‘zining huquqiy tizimi, ijtimoiy ehtiyojlari va texnologik salohiyatidan kelib chiqib, muvozanatli yondashuvni tanlamoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarni rivojlantirish va sun’iy intellektdan foydalanish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Davlat xizmatlarini raqamlashtirish, elektron boshqaruv tizimlarini joriy etish, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish jarayonlari buning yaqqol misolidir. Biroq sun’iy intellektni keng miqyosda joriy etish huquqiy asoslarning mustahkam bo‘lishini talab etadi.
Avvalo, sun’iy intellektdan foydalanishda fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish masalasi markaziy o‘rinni egallashi lozim. Ayniqsa, shaxsiy ma’lumotlarning himoyasi, avtomatlashtirilgan qarorlar ustidan shikoyat qilish imkoniyati va inson omilining saqlanib qolishi muhim ahamiyatga ega. Texnologiya davlat boshqaruvida qo‘llanilayotgan sharoitda, u inson manfaatlariga xizmat qilishi, ularning huquqlarini cheklamasligi zarur.
Shuningdek, sun’iy intellekt tizimlaridan foydalanishda javobgarlik mexanizmlarini aniq belgilash dolzarb vazifalardan biridir. Qaysi hollarda va qaysi subyektlar javobgar bo‘lishi aniq ko‘rsatib berilmasa, huquqiy bo‘shliqlar yuzaga kelishi mumkin. Bu esa fuqarolarning ishonchini susaytiradi va texnologiyalardan samarali foydalanishga to‘sqinlik qiladi.
O‘zbekiston uchun xalqaro tajribani hisobga olgan holda, sun’iy intellektni bosqichma-bosqich va ehtiyotkorlik bilan tartibga solish muhimdir. Innovatsiyalarni rag‘batlantirish bilan birga, huquqiy nazorat va etik tamoyillar uyg‘unligini ta’minlash mamlakatning barqaror raqamli rivojlanishiga xizmat qiladi. Aynan shu muvozanat sun’iy intellektdan samarali va mas’uliyatli foydalanishning asosiy garovi hisoblanadi.
Sun’iy intellekt va sun’iy texnologiyalar bugungi kunda jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biriga aylanib bormoqda. Ular davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, ta’lim va sog‘liqni saqlash kabi sohalarda samaradorlikni oshirish imkonini berayotgan bo‘lsa-da, ularning joriy etilishi huquqiy jihatdan puxta yondashuvni talab etadi. Texnologik rivojlanish huquqiy tartibga solishdan ilgarilab ketmasligi, balki u bilan uyg‘unlashib borishi lozim.
Sun’iy intellektni tartibga solishda asosiy e’tibor inson huquqlari, shaffoflik va javobgarlik tamoyillariga qaratilishi zarur. Fuqarolar manfaatlarini himoya qiluvchi aniq huquqiy mexanizmlar mavjud bo‘lmagan sharoitda, hatto eng ilg‘or texnologiyalar ham ijtimoiy ishonchni yo‘qotishi mumkin. Shu sababli sun’iy intellektni rivojlantirish jarayonida huquqiy asoslarni mustahkamlash bugungi kunning ustuvor vazifalaridan biridir.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt xavf emas, balki to‘g‘ri va mas’uliyatli tartibga solingan taqdirda jamiyat uchun katta imkoniyatdir. Bugun qabul qilinadigan huquqiy qarorlar kelajakda texnologiyalar inson manfaatlariga qay darajada xizmat qilishini belgilab beradi. Aynan shu jihat sun’iy intellektni joriy etishda ongli, muvozanatli va huquqiy yondashuvning ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.
Rayimova Munisa Nozim qizi,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Xalqaro huquq va qiyosiy huquqshunoslik fakulteti
Tadqiqot markazining Xalqaro va global huquqiy muammolarni
tadqiq etish bo‘limi kichik ilmiy xodimi
