СРИИ авторлық жәмәәти тәрепинен таярланған "Өзбекстан жуўапкершиликли орта мәмлекет сыпатында" атамасындағы аналитикалық баянат мәмлекеттиң сыртқы сиясаты эволюциясы ҳәм ғәрезсизлик жылларында, әсиресе, соңғы он жыллықта жүз берген сапа өзгерислерине бағышланды.

Додалаўда мәмлекетлик уйымлар, илимий-изертлеў ҳәм таллаў орайлары, жетекши жоқары билимлендириў мәкемелериниң ўәкиллери, халықаралық қатнасықлар ҳәм сыртқы сиясат тараўындағы илимпазлар менен қәнигелер қатнасты.

Семинарды СРИИ директоры Элдор Арипов ашып берип, ғәрезсизликтиң 35 жыллығы даўамында Өзбекстан халықаралық қатнасықлардың бийғәрез ҳәм жуўапкершиликли субъекти сыпатында қәлиплескенин, өзиниң сыртқы сиясат мектеби ҳәм миллий мәплерди алға қойыў мәдениятын қәлиплестиргенин атап өтти. Соның менен бирге, оның баҳалаўынша, әйне соңғы он жыллық сыртқы сиясатқа жаңа сапа берди: суверенитет, араласпаў, келиспеўшиликлерди тыныш жол менен шешиў, прагматизм ҳәм өз-ара пайданы тәмийинлеўдиң тийкарғы принциплери сақланып қалған ҳалда, ол және де ашық, интакер ҳәм қолайлы сыртқы орталықты қәлиплестириўге бағдарланған түрге айланды.

Э.Арипов соңғы жылларда Өзбекстанның сиясатында заманагөй орта қүдирет белгилерин көбирек атап өтип атырған сырт ел академиялық ҳәм экспертлер жәмийетшилигиниң баҳалары додалаўға себеп болғанын атап өтти. СРИИдиң ўазыйпасы бул аналитикалық рамка жүз берген өзгерислерди қаншелли сәўлелендиретуғынын предметли талқылаўдан ибарат еди.

Семинар қатнасыўшыларының атап өтиўинше, халықаралық системаның полицентраллығы, стратегиялық бәсекиниң күшейиўи ҳәм бөлшеклениўи шараятында орта мәмлекетлер феномени менен қызығыўшылық турақлы түрде артып бармақта. Бундай шараятта еркин бағдар алып барыўға, ҳәр қыйлы күш орайлары менен конструктивлик қатнасықларды қоллап-қуўатлаўға, улыўма машқалалардың әмелий шешимлерин табыўға жәрдемлесиўге уқыплы болған мәмлекетлерге айрықша талап бар.

Әне усы жағдайда сырт ел академиялық ҳәм экспертлер жәмийетшилиги Өзбекстанды қәлиплесип атырған орта дәрежедеги мәмлекет сыпатында көрип атыр.

СРИИ директорының биринши орынбасары Акрамжон Неъматов баянат жасап, заманагөй халықаралық әмелиятта орташа күш мәмлекеттиң көлеми менен емес, ал оның бар ресурсларын еркин ҳәм басламалы сыртқы сиясатқа айландырыў қәбилети, регионаллық жуўапкершилик ҳәм әмелий халықаралық нәтийже менен тәрийипленетуғынын атап өтти.

Оның атап өтиўинше, өткерилген таллаўлар Өзбекстан бүгинги күнде бул пазыйлетлерди барған сайын көбирек көрсетип атырғанын көрсетпекте. Бириншиден, бул сыртқы сиясаттың еркинлиги ҳәм прагматизминен ибарат. Ташкент Россия, Қытай, АҚШ, ЕА, Түркия, Буғаз мәмлекетлери, Қубла Азия, Япония, Корея Республикасы ҳәм басқа да шериклер менен конструктивлик қатнасықларды избе-из раўажландырмақта. Бул жерде гәп тең аралықта турыў сиясаты ҳаққында емес, стратегиялық таңлаў майданын кеңейтиў ҳәм ири күш орайлары арасындағы қарама-қарсылық логикасына араласпаўға умтылыў ҳаққында бармақта.

Екиншиден, бул - басламалы дипломатия. Презентацияда атап өтилгениндей, Өзбекстан тек ғана қәлиплестирилген халықаралық күн тәртибинде қатнасып қоймастан, ал Орайлық Азия, Аўғанстан, транспорт жағынан өз-ара байланыслылық, климат, Аралбойы, динлераралық қарым-қатнас, жаслар ҳәм турақлы раўажланыў бойынша өз темалары менен механизмлерин де барған сайын көбирек усыныс етпекте. 2026-жылдың августына шекем БМШ Бас Ассамблеясы Өзбекстанның басламасы менен 15 арнаўлы резолюцияны қабыл етти. Орта дәрежедеги мәмлекет ушын, деп атап өтти А.Неъматов, басламаны алға қойыўдың өзи емес, ал оның әтирапында ҳәр қыйлы мәплерге ийе мәмлекетлерди бирлестириў ҳәм усынысты әмелий халықаралық шешимге жеткериў қәбилети әҳмийетли.

Үшиншиден, сыртқы сиясий белсендилик өсип баратырған ишки ресурс - экономика динамикасына, Орайлық Азиядағы ең үлкен демографиялық потенциалға, орайлық географиялық жайласыўға, инсан капиталына, ресурс-шийки зат базасына ҳәм кеңейип атырған транспорт байланыслылығына сүйенеди. Қатнасыўшылар атап өткениндей, сиясий-дипломатиялық имканиятлар ҳәм материаллық турақлылықтың биригиўи стратегиялық автономия ушын тийкар жаратады ҳәм мәмлекетке шериклер, базарлар, маршрутлар ҳәм технологияларды таңлаўды кеңейтиў имканиятын береди.

Өзбекстан СИМ Жәҳән экономикалық раўажланыў министрлиги жанындағы Дипакадемия директоры, профессор Абдусамад Ҳайдаров усынылған көзқарасты баҳалап, сыртқы сиясат бағдарының избе-излиги әҳмийетли екенлигине итибар қаратты. Оның пикиринше, соңғы жыллардағы сапа өзгерислери Өзбекстан дипломатиясының тийкарғы принциплерин бийкар етпеди, ал оларға және де жедел көринис берди. Әйне қарарлардың суверенитети, прагматизм, болжап билиў ҳәм ҳәр қыйлы күш орайлары менен қарым-қатнас жүргизиў қәбилетиниң биригиўи мәмлекеттиң абырай капиталын қәлиплестиреди ҳәм оның дипломатиялық имканиятларын кеңейтеди.

Додалаўда Орайлық Азия айрықша орын ийеледи. Орайлық Азия халықаралық институты директорының орынбасары Шерзод Файзиев атап өткениндей, өз регионы ҳәр қандай орта дәрежедеги мәмлекеттиң жетилискенлиги ушын ең қатаң сынақ болып есапланады: мәмлекеттиң сиясий ҳәм экономикалық салмағы басымға емес, ал қоңсылар ушын исеним, турақлылық ҳәм жәмийетлик пайдаға айланыўына уқыплы екенин мине усы жерде көриў мүмкин. Өзбекстан жағдайында бул жақсы қоңсышылықтың беккемлениўи, шегара мәселелериниң шешилиўи, транспорт байланысларының тиклениўи, саўданың өсиўи, суў ҳәм энергетика бойынша келисимлердиң табылыўы, өзиниң регионаллық сөйлесиў механизмлериниң раўажланыўында көринбекте.

Онда қатнасыўшылар Өзбекстанның ролин жеделлестириўге Орайлық Азия ишиндеги тәсирди қайта бөлистириў емес, ал регионның жәми халықаралық субъектлигин арттырыў элементлеринен бири сыпатында қараў керек екенлигин айрықша атап өтти.

Қазақстан, Қырғызстан, Тәжикстан, Түркменстан ҳәм Өзбекстан барған сайын жедел сыртқы сиясат алып бармақта ҳәм улыўма регионаллық мәплерди биргеликте алға қоймақта. Ҳәр бир мәмлекеттиң күшейиўи пүткил регионның турақлылығын ҳәм халықаралық дәрежесин арттыратуғын биргеликтеги жуўапкершилик мәканы қәлиплеспекте.

Додалаўда атап өтилгениндей, бүгинги күнде интакерлик ҳәм жуўапкершиликти өз мойнына алыўға таярлық улыўма регионаллық өзгешеликке айланбақта. Орайлық Азия мәмлекетлери тек ғана регион ишиндеги бирге ислесиўди беккемлеп қоймастан, ал регионнан тысқарыда да әҳмийетке ийе өз бағдарларын алға қойып, кеңирек халықаралық күн тәртибин қәлиплестириўде барған сайын белсене қатнаспақта. Ҳәр бир мәмлекет өзиниң халықаралық тәсир шеңберин қәлиплестиреди, олардың жыйындысы болса пүткил регионның субъектлигин күшейтеди.

Перспективалы халықаралық изертлеўлер институтының Аўғанстан ҳәм Қубла Азияны изертлеў орайының директоры, илим докторы Равшан Алимов регионаллық бирлесиў Орайлық Азия ушын жаңа сыртқы сиясий имканиятлар жарататуғынын атап өтти. Оның баҳалаўынша, тарқалған өз-ара бирге ислесиўден позицияларды муўапықластырыўға өтиў регионға ири сыртқы шериклер менен өз-ара қатнасықларда және де субъектив ҳәрекет етиў, Қубла Азия менен өз-ара байланыслылықты алға қойыў ҳәм өзиниң орайлық позициясын раўажланыўдың әмелий ресурсына айландырыў имканиятын береди. Усы мәниде, Өзбекстанның сөйлесиў, транспорт коридорлары ҳәм экономикалық интеграция бойынша басламалары тек ғана миллий мәплерге емес, ал Орайлық Азияның улыўма салмағын арттырыўға да хызмет етеди.

Р.Алимовтың пикиринше, региондағы айырым мәмлекетлердиң халықаралық ролиниң күшейиўи сиясий бириншилик ушын бәсекиге алып келмеўи принципиал әҳмийетке ийе. Керисинше, бир мәмлекеттиң халықаралық жетискенликлери улыўма Орайлық Азияның имканиятларын кеңейтетуғын, оның сөйлесиў позицияларын беккемлейтуғын ҳәм регионды және де турақлы және талап етилетуғын шерикке айландыратуғын модель қәлиплеспекте.

Қатнасыўшылар БМШ Бас Ассамблеясының 2026-жыл 20-майдағы қарарларын бундай жаңа субъектлиликтиң айқын мысалы сыпатында атап өтти. Орайлық Азияның бес мәмлекети атынан Өзбекстан тәрепинен усынылған "Орайлық Азия регионында турақлы раўажланыўды тәмийинлеў мақсетинде регионаллық бирге ислесиў ҳәм экономикалық интеграцияны беккемлеў" резолюциясы 66 биргеликтеги авторлардың атынан қабыл етилди. Сол күни Қырғызстан тәрепинен Тәжикстан ҳәм Өзбекстан менен биргеликте киргизилген ҳәм 40 биргеликтеги авторлыққа ийе болған "Шегара келиспеўшиликлерин тыныш жол менен шешиў" резолюциясы қабыл етилди. Қатнасыўшылардың пикиринше, бир баслама регионның раўажланыў бойынша биргеликтеги күн тәртибин қәлиплестириў имканиятының артып баратырғанын сәўлелендирсе, екиншиси - қурамалы мәселелерди тыныш жол менен шешиў бойынша өз тәжирийбесин халықаралық көлемде талап етилетуғын көзқарасқа айландырмақта.

Орайлық Азия мәмлекетлери биргеликте өзиниң регионаллық тәжирийбесин БМШ майданына алып шығып, оның әтирапында кең көлемли коалицияларды қәлиплестирип атырғанының өзи регионның халықаралық ролиниң сапа жағынан өзгергенинен дәрек береди. Орайлық Азия барған сайын сыртқы күн тәртибине бейимлесип ғана қалмастан, оны қәлиплестириўде де қатнаспақта. Усы мәнисте, Өзбекстанның қәлиплесип атырған орта дәрежедеги мәмлекет сыпатында тән алынып атырғаны бир ўақыттың өзинде пүткил Орайлық Азияның халықаралық салмағы артып атырғанының көринислеринен бири болып есапланады.

Жәҳәндеги жуўапкершилик дәрежеси айрықша додаланды. Қатнасыўшылардың пикиринше, Өзбекстанның халықаралық тәсири еки бағдарда барған сайын көзге тасланбақта: күн тәртибин қәлиплестириў ҳәм сөйлесиў ушын майданлар усыныў қәбилети арқалы. Ташкент, Самарқанд, Бухара, Хийўа, Ферғана ҳәм Термиз қалаларында ири көп тәреплеме илажлар өткерилмекте, Аралбойы, климат, транспорт байланыслылығы, диний кеңпейиллик ҳәм турақлы раўажланыў бойынша миллий ҳәм регионаллық басламалар БМШ ҳәм басқа да халықаралық институтлар шеңберинде қоллап-қуўатланбақта.

Қатнасыўшылар Өзбекстан сыртқы сиясатының әҳмийетли өзгешелиги стратегиялық автономияны, жақсы қоңсышылықты ҳәм ҳәр қыйлы күш орайлары менен өз-ара бирге ислесиўге ашықлықты сақлап қалыў, ажыратыў емес, бирлестириўге умтылыў болып қалып атырғанын атап өтти. Бул болса мәмлекетке тек ғана турақлы сыртқы орталықтың абзаллықларынан пайдаланыў емес, ал оның қәлиплесиўине үлес қосыў имканиятын береди.

Э.Арипов додалаўды жуўмақлап, жуўапкер орта күш түсинигин атақ ямаса жеңиллик сыпатында емес, ал бәринен бурын, жуўапкершиликтиң жоқары басқышы сыпатында қабыл етиў керек екенлигин атап өтти. Мәмлекеттиң имканиятларының өсиўи дипломатия сапасына, экономикалық ҳәм технологиялық турақлылыққа, инсан капиталына, миннетлемелерди орынлаў ҳәм өз регионы және халықаралық жәмийетшилик ушын әмелий нәтийже ислеп шығарыў қәбилетине болған талаплардың артыўын әлбетте нәзерде тутады.

Қатнасыўшылар усынылған баянат Өзбекстан статусының жуўмақланған анықламасы емес, ал профессионал додалаўдың басланыўы болып есапланады, деген пикирге келди. Соның менен бирге, сыртқы баҳалардың жыйынтығы, сыртқы сиясий минез-қулықтың трансформацияланыўы, регионаллық жуўапкершиликтиң беккемлениўи ҳәм халықаралық басламалардың кеңейиўи әҳмийетли тенденцияны көрсетпекте: Өзбекстан ажыратыў емес, бирлестириў, кескинлестириў емес, турақластырыў, исенимди қәлиплестириў ҳәм өз-ара пайдалы бирге ислесиў ушын мәкан жаратыўға умтылып атырған мәмлекет моделин барған сайын көбирек көрсетпекте.