Кейинги жыллары елимизде тарийхый мийрасты қәстерлеп сақлаў, естеликлерди реставрациялаў, музейлерди модернизациялаў ҳәм халықаралық мәдений бирге ислесиўди кеңейтиўге итибар избе-из күшеймекте. Бул жумыслар гуманитарлық сиясаттың, миллий өзлигимизди беккемлеўдиң ҳәм Өзбекстанның туристлик тартымлылығын арттырыўдың әҳмийетли бағдарына айланбақта.

ЮНЕСКО шеңберинде ерисилген нәтийжелер айрықша атап өтилди. Жәҳән мийрасы комитетиниң 48-сессиясында Өзбекстанның "Ташкенттиң заманагөй архитектурасы. Орайлық Азияның заманагөйлиги ҳәм дәстүрлери" темасы Пүткил жер жүзилик мийрас дизимине киргизилген. Өзбекстан XX әсир модернизминиң архитектуралық мийрасы бундай статусқа ийе болған Орайлық Азия ҳәм ҒМДА мәмлекетлери ишинде биринши мәмлекет болды. Номинция қурамына Ташкент қаласының 10 белгили объекти киргизилген. Бул Өзбекстанның ЮНЕСКОның Дүнья мийрасы дизимине соңғы 25 жылда биринши мәрте миллий түрде киргизилиўи болды.

Жедел алып барылған жумыслар нәтийжесинде Пүткил жер жүзилик мийрас объекти қурамындағы "Қуяш" гелиокомплекси сақлап қалынды.

Жаңа халықаралық статус Ташкенттиң архитектуралық мийрасын қәстерлеп сақлаў ҳәм үйрениў, мәдений туризмди раўажландырыў, изертлеўшилер, архитекторлар ҳәм халықаралық экспертлерди тартыў ушын қосымша имканиятлар ашады. Усы мүнәсибет пенен пайтахтымыздың заманагөй архитектурасын сақлаў ҳәм алға қойыў бойынша 2026-2030-жылларға мөлшерленген Мәмлекетлик бағдарламаны әмелге асырыў нәзерде тутылған.

Сондай-ақ, ЮНЕСКОның Дүнья жүзилик мийрасы дизимине киргизиў ушын "Замин таўлары" тәбийғый объектиниң номинациясын таярлаў мәселеси көрип шығылды. Аймаққа Замин мәмлекетлик қорықханасы ҳәм Замин миллий тәбият бағы кирип, олар баҳалы шырша тоғайлары, ҳайўан ҳәм қуслардың сийрек ушырасатуғын түрлериниң жасаў орынлары менен бир пүтин таў тәбият комплексин қурайды.

Презентацияда ЮНЕСКО жумыслары бойынша Өзбекстан Республикасы Миллий комиссиясы Секретариатының жумысын жетилистириў мәселелерине тоқтап өтилди. Мәмлекеттиң ЮНЕСКОның тармақ тармақларында, соның ишинде, дөретиўши қалалар тармағы, билимлендириў қалалары тармағы, бирлескен мектеплер тармағы, ЮНЕСКО кафедралары, ассоциация ҳәм клублар, геопарклердиң глобал тармағында қатнасыўы бойынша оның муўапықластырыўшы функцияларын кеңейтиў усыныс етилмекте.

Мәдений мийрас тараўындағы әмелий жумысларға айрықша итибар қаратылды. Кейинги жылларда мәдений мийрас объектлерин реставрациялаўға мәмлекетлик бюджеттен 466,4 миллиард сум қаржы жумсалды. 305 жойбарлаў-смета ҳүжжетлери таярланып, 55 объектте жумыслар жуўмақланған, және 152 объектте жумыслар даўам етпекте.

Бул жумысларды системалы жолға қойыў мақсетинде 8 мың 183 мәдений мийрас объектиниң кадастр ҳүжжетлери қәлиплестирилди. Естеликлерди қысқа мүддетке ижараға бериў 4 мың 187 исбилерменлик субъектин тартыў ҳәм қәнигелестирилген қорға 27,9 миллиард сум қаржы ажыратыў имканиятын берди. 2025-жылы 52 объектке 152,9 миллиард сум жергиликли ҳәм сырт ел инвестициялары тартылған.

Өзбекстанда “Heritage Impact Assessment” (HIA) принципиал жақтан жаңа системасының енгизилиўи жедел қурылыс ҳәм инфраструктура раўажланыўы шараятында Ташкенттиң сийрек ушырасатуғын тарийхый қалалары (Бухара, Самарқанд, Хийўа, Шаҳрисабз) ҳәм заманагөй архитектурасын қорғаўда әҳмийетли қәдем болады.

Мәдений мийрастың бирден-бир санлы платформасын, объектлердиң санлы егизлерин, “Heritage Open Data” системасын, сондай-ақ, Мәдений мийрастың ситуациялық орайын шөлкемлестириў усыныс етилмекте. Ол “IoT” сенсорлары, спутник мағлыўматлары, видеоанализ ҳәм жасалма интеллект қуралларынан пайдаланған ҳалда мониторинг етиў имканиятын береди. 2030-жылға шекем барлық мәдений мийрас объектлерин санластырыў режелестирилген.

Туристлик жүкти басқарыў ушын “Visitor Management” системасын енгизиў, санлы билетлерди кеңейтиў, туристлик ағымларды прогнозлаў, зәрүр жағдайларда айырым объектлерге барыў лимитлерин белгилеў нәзерде тутылмақта. Кадрлар тараўында қәнигелер таярлаў системасын жолға қойыў, Бухарада қәнигелестирилген реставрация жоқары мектебин ашыў, Археология институтының аймақлық филиалларын раўажландырыў, реставраторларды лицензиялаўды енгизиў режелестирилген.

Тарийхый мийрас ҳәм заманагөй инфраструктураны өзинде жәмлеген жаңа жойбарлар да көрип шығылды. Атап айтқанда, жойбарды жойбарластырыў, ислеп шығарыў ҳәм реставрациялаўдың дәстүрий техникалары менен заманагөй технологияларын өзинде жәмлеген арнаўлы мозаика орайын шөлкемлестириў усыныс етилмекте. Орай Ташкент мозаика мектебин сақлап қалыў, қәнигелер таярлаў ҳәм жаңа монументал көркем өнер бағдарын раўажландырыў ушын майдан болады.

"Ийшан қала" музей-қорықханасы аймағында “Оллокулихон карвон саройи” саўда орайын шөлкемлестириў жойбары да айрықша көрип шығылды. Саўда орынларының тәртипсиз жайласқаны тарийхый объектлердиң визуал пүтинлигин бузып, туристлерге қолайсызлық туўдырып атырғаны атап өтилди. Жаңа жойбар дәстүрий саўда руўхын сақлап қалыў, өнерментлерге шараят жаратыў, көргизбе ҳәм ярмаркалар өткериў, жаңа туристлик орынды қәлиплестириўге хызмет етеди.

Келешекте материаллық емес мәдений мийрасты сақлаў тараўындағы мәмлекетлик сиясаттың бир пүтинлигин тәмийинлеў мақсетинде Республикалық "Өнермент" ассоциациясы Өзбекстан Республикасы Мәдений мийрас агентлиги менен бирге ислеседи.

“Aga Khan Trust for Culture” менен биргеликте Самарқанд қаласындағы Биби Ханым комплексин консервациялаў ҳәм реставрациялаў жойбарына айрықша итибар қаратылды. Жойбар мәдений мийрас объектлеринде архитектуралық консервациялаў, илимий тексериў ҳәм реставрациялаў жумысларын басқарыўдың халықаралық стандартларын енгизиўди нәзерде тутады.

Жойбар шеңберинде естеликти ҳүжжетлестириў ҳәм изертлеў, археологиялық ҳәм инженерлик тексериў, материалларды таллаў, структуралық модельлестириў ҳәм жойбарлаў шешимлерин ислеп шығыў жумыслары әмелге асырылады. Жергиликли қәнигелерди таярлаўға айрықша итибар қаратылмақта. Кейинги басқышларда бас гүмбез ҳәм оның әтирапындағы имаратларды консервациялаў, аймақты абаданластырыў, музей экспозициясын жаратыў жумыслары нәзерде тутылған.

Ҳәр қыйлы тарийхый дәўирлерде мәмлекетимизден сырт елге алып шығылған сийрек ушырасатуғын тарийхый естеликлер, археологиялық артефактлар, сийрек ушырасатуғын қолжазбалар ҳәм көркем өнер буйымларын системалы излеў, оларды ҳуқықый жақтан қорғаў ҳәм Ўатанға қайтарыў мақсетинде Өзбекстан Республикасы Президенти жанында Мәдений байлықларды репатриациялаў бойынша комиссия дүзиў ҳаққында қарар қабыл етилди.

Жуўмағында 2027-2035-жылларға мөлшерленген Мәдений мийрасты раўажландырыў стратегиясы бойынша усыныслар көрип шығылды. Онда мәдений мийрасты санластырыў, материаллық ҳәм материаллық емес мийрасты сақлаў, мәдений байлықларды репатриациялаў, тәбийғый мийрасты қорғаў ҳәм реставрацияны раўажландырыў бағдарламалары нәзерде тутылмақта.

Мәмлекетимиз басшысы билдирилген усынысларды жетилистириў ҳәм әмелге асырыў бойынша тапсырмалар берди.