Абдулла Қәдирий 1894-жылы 10-апрельде Ташкентте дөретиўшилик тараўынан узақ шаңарақта туўылды. Саўдагер ҳәм шебер бағман болған әкеси баласын жаслығынан мийнетке ҳәм әтирапқа муҳаббат пенен тәрбиялады. Автор әпиўайы нәрселерде гөззаллықты көриўди сол ўақытта үйренгенин, уйқыға жатыўдан алдын ҳәр қандай ертектен гөре ата-анасы турмысындағы ўақыяны жақсы көретуғынын еске алған. Булардың барлығы онда социаллық ҳақыйқатлықлар ҳәм гуманистлик қәдириятларды сезгирлик пенен қабыл етиўди қәлиплестирди ҳәм кейин ала жазыўшы дөретиўшилиги арқалы қызыл сызық болып өтти.
- Абдулла Қодирий әпиўайы адамда болмайтуғын пазыйлет ҳәм қәсийетлерди өзинде жәмлеген парадоксал шахс, - дейди Өзбекстан Жазыўшылар аўқамының ағзасы, шайыр Фахриддин Ҳайит. - Ол мәденият хызметкерлери ҳаққындағы стереотиплер шеңберине улыўма сыймайтуғын еди: қолын патаслаўдан қорықпайтуғын еди ҳәм жаслығынан әкесине жумыс, үй, бағ ислеп бериўде жәрдем беретуғын еди. Анық илимлерди жақсы билетуғын еди. Абдулла оқыўды питкергеннен кейин әкесиниң жумысын даўам етпекши еди, бирақ тәғдир оның басқа режелерин ойлаған еди. Солай етип, болажақ жазыўшы әкесиниң дүканында мийнет етип атырып, биринши мәрте жергиликли зыялылар менен танысты, олардың идеялары менен көзқарасларына тереңирек үңиле баслады.
Бул дәўир оның әдебий искерлигиниң басланғыш ноқаты болып халықтың турмысын күнделикли көринислеринде көриўге мүмкиншилик берди. Соның менен бирге, жигит өзбек поэзиясының классикалық дөретпелерине қызығып кетти. Наўайы, Лутфий, Муқимий, Фурқат, Шолпан, Фитрат шығармаларын оқыған. Соның ушында Ә. Қәдирийдиң әдебияттағы дәслепки қәдемлерин лирика жанрында таслағаны таң қаларлық нәрсе емес. Оның дәслепки қосықлары 1913-1914-жыллары жарық көрди. Олардың ишинде "Елиме", "Жағдайымыз", "Той" шығармаларында әпиўайы халықтың күнделикли тәшўишлери айрықша жыллылық ҳәм анықлық пенен сүўретленген. Қатарлар оқыўшыларға дәрҳал унады ҳәм автордың социаллық темаларға соңғы мүрәжат етиўине тийкар болды. Бирақ олардың өзинде де кейин ала жазыўшының авторлық стилиниң өзине тән өзгешелигине айланатуғын бақлаўшының көзқарасы бар еди.
Көп өтпей Абдулла Қадирий драматургия ҳәм прозаға қәдем қойды. Оның "Бахытсыз күйеў" пьесасы усы жанрлардағы дәслепки ири шығарма болып, жәмийеттиң ҳәр қыйлы социаллық қатламлары ўәкиллериниң характерлерин ашып берди.
1916-жылы "Көпкари" гүрриңин дүнья көрди. Әйемги халық дәстүрине байланыслы болған "көкари" шығармасы Қадирий заманласлары, соның ишинде, Айбек тәрепинен жоқары баҳаланды ҳәм өзбек прозасында реалистлик методқа тийкар салды. Әне, усы жерде автор биринши мәртебе реалистлик баянлаў техникасын толық иелеп, турмыстың ҳақыйқатында қандай болғанлығын, оның колорити, дәстүрлери, адамгершилик қуштарлығын көрсетти. Қысса, қәнигелердиң атап өтиўинше, автордың ўақыялар динамикасын жеткериў шеберлигин көрсетти, соның менен бирге, фольклор элементлери анық психологиялық сүўрет пенен өз-ара байланысқан миллий проза ушын жаңа шеклерди ашты.
- Қысқа формаларда топланған тәжирийбе жазыўшыға ири жанрға өтиў имканиятын берди, - дейди Ф.Ҳайыт. - Нәтийжеде миллий әдебиятымыздың дүрданаларына айланған еки тарийхый роман жаратылды. Бириншиси - "Өткен күнлер" романын Қадирий 1919-жылы дөрете баслады. 1925-жылға келип шығарма жазып питкерилди, 1926-жылы роман дәслеп журналда, соңынан өз алдына китап болып басып шығарылды. Бул шығармада XIX әсир орталарындағы Түркстан тарийхы ҳүжжетли анықлық пенен қайта тикленген.
Автор халық турмысының көринислерин, сол дәўирдиң машқалаларын, адамлардың руўхый излениўлерин, олардың арзыў-тәшиўишлерин қалыс сәўлелендирди. Масштаблы полотно қурамалы мораллик конфликтлер ҳәм терен социаллық улыўмаластырыўларды өз ишине алады. Бас қаҳарманлар - Атабек ҳәм Кумуш образлары айрықша орын иелейди, олардың аянышлы тәғдири ерк ҳәм муҳаббат идеяларын өзинде жәмлеген. Әйне "Өткен күнлер" шығармасында А. Қадирий өзбек прозасында биринши мәртебе тарийхыйлық принципин избе-из әмелге асырып, ҳақыйқый ўақыяларды көркем байлыққа айландырды. Роман өтмишти қайта тиклеп, оны адамзат қатнасықлары көзқарасынан талқылап, сыртқы жағдайлар адамның ишки дүнясын қалай қәлиплестиретуғынын көрсетти.
1926-жылы жазыўшы "Меҳробдан чаён" атлы екинши романын жазыўға киристи. Бул жерде ол реалистикалық дәстүрди раўажландырыўды даўам еттирди, оны психологиялық таллаўлар менен байытты. Шығармада дәўир колорити, қаҳарманлардың минез-қулқы анық көрсетилген. Анвар ҳәм Раноның тәғдирлери бир-бирине қарсылық ҳәм қысымларға қарсылық пенен ҳақыйқый муҳаббатқа умтылыўы миллий минез-қулқының - ашық, жоқары ийгиликли, жоқары идеяларға садықлығының көриниси болып табылды. Бул жерде Абдулла Қадирий қаҳарманлардың ишки дүньясын шеберлик пенен ашып берди, олардың раўажланыў динамикасын көрсетти, психологиялық сүўретлеў формаларын байытты. Ол сезимлердиң ең нәзик ноқатларын, ҳүждан қарама-қарсылықларын ҳәм үйлесимлиликке умтылыўды бере алған, бул болса романды тек ғана тарийхый ҳүжжет емес, ал инсан тәбиятын мәңги изертлеўге айландырған.
Шығыстаныўшы Евгений Бертелс бир сапары дүньяда бес роман мектеби - француз, рус, англичан, немец ҳәм ҳинд мектеплери болғанын айтып өткен еди. Оның пикиринше, алтыншысын - өзбек тилин Абдулла Қадирий жаратқан. Бул пикирге қарсы турыў мүмкин емес: жазыўшы классикалық прозаның дәстүрлерин жаңа реалистикалық усыллар менен байланыстырып, жанрды өзлестирди ҳәм оған бийтәкирар миллий колорит бағышлады. Оның романлары кейинги әўлад әдебиятшылары ушын үлги болып, епикалық кеңлик пенен камерлық психологиялық тереңликти қалайынша байланыстырыў мүмкинлигин көрсетти.
Абдулла Қадирийдиң дөретиўшилиги әдебият пенен шекленбеген. Ол көркем өнердиң көплеген түрлерине, атап айтқанда, өзинде ҳәр қыйлы дөретиўшилик тәреплерди бирлестирген қубылыс сыпатында қарайтуғын кинематографияға қызығыўшылық көрсетти. Жазыўшы дәслепки миллий көркем фильмлерди таллап, экран образлары, әдебий қаҳарманлар ҳәм реал турмыс арасында өз-ара параллельликлерди жүргизген. Ол драматург сыпатында бир пьеса қалдырған, бирақ барлық романлары бойынша театр сахналастырылған. Ал, Қәдирийдиң айырым қосықлары, күнделик жазыўлары тийкарында "Ақ ақ қара ләйлек" спектакль туўылды. Бул шығармалар автордың тәсирин китап бетлеринен тысқары да кеңейтти, оның идеяларын сахна ҳәм экран арқалы кең аудиторияға жеткерип берди.
Сондай-ақ, атақлы автор көркем өнер тараўында миллий кадрлар - сценаристлер, актёрлар, режиссёрларды тәрбиялаў мәселелерине айрықша итибар қаратты. Ол художниктиң ҳақыйқатлық пенен тығыз байланыста болыўы, турмысты барлық көринислеринде терең үйрениўи зәрүрлигин талап етти. Өзбек кино көркем өнери ҳәм көркем өнердиң басқа да тараўлары заманагөй раўажланыў дәўирин басынан өткерип атырған бүгинги күнде де бул идеялар өз әҳмийетин сақлап қалмақта.
Жазыўшының өмири аянышлы түрде питти - ол репрессия қурбаны болды. Оның өлиминен кейин "Өткен күнлер" романы көп ўақытқа шекем қадаған етилген. 1950-жылларға келип ғана Қадирий дөретиўшилигин жаңаша түсиниў басланды. Сонда оның мийрасына бағышланған мақалалар, китаплар пайда болды, шығармалар оқыўшыларға қайтып келди ҳәм өзиниң мәңгилигин тастыйықлады. Ғәрезсизлик жылларында, әсиресе, соңғы бир неше жылда оның шығармалары көп мыңлаған нусқаларда басып шығарылмақта. Автор Өзбекстанның жоқары мәмлекетлик сыйлығы - "Мустақиллик" ордени менен сыйлықланған.
Ҳәзирги күнде пайтахтымыз орайындағы бир көше, метро бәндиргиси ҳәм мәденият бағына Абдулла Қодирий аты берилип, оған киреберисте уллы ағартыўшының естелиги орнатылған. Сондай-ақ, өзбек романшылық мектебиниң тийкарын салыўшының естелигине ҳүрмет көрсетиў ҳәм оның миллий әдебиятымыздың раўажланыўына қосқан үлкен үлесин улығлаў мақсетинде Өзбекстан Президенти Шавкат Мирзиёевтиң басламасы менен дөретиўшилик мектеби ҳәм музей шөлкемлестирилди.
Равшан Асқаровтың "Абдулла Қодирий өмири ҳәм дөретиўшилиги" ҳүжжетли фильми прокатқа шықты. Филмге тарийх илимлериниң докторы, профессор, музей басшысы Бахтиёр Ҳасановтың "Абдулла Қадирийди еслеп" атамасындағы китап-альбомы тийкар етип алынған. Уллы ўатанласымыздың дүня көлеминде тән алыныўы, дөретиўшилигине қызығыўшылық артып бармақта. Мәселен, АҚШта "Өткен күнлер" (Бйгоне Дайс) романы инглис тилинде басып шығарылған.
Көринип турғанындай, өзбек әдебиятында реализм принциплериниң орналасыўында автор дөретиўшилиги анықлаўшы роль ойнады. Ол халық турмысының анық сүўретлерине, ҳәр қыйлы социаллық қатлам ўәкиллериниң образларына бай. Классиктиң шығармалары әлле қашан миллий мийрас шеңберинен шығып, дүня мәдениятының байлығы сыпатында тән алынған. Бүгин, Жаңа Өзбекстанның гүллеп-жаснаў дәўиринде бизге тарийхты қәстерлеп сақлаў, мийнетти ҳүрметлеў, гуманистлик идеяларға садықлықты үйретиўде даўам етпекте.
Абдулла Қодирий мийрасы заманласларымызға ҳақыйқый көркем өнер бәрқулла халыққа хызмет ететуғынын, өтмишти аңлаў ҳәм келешекти мәңгилик жақсылық, әдиллик ҳәм руўхый бирлик қәдириятлары тийкарында қурыўға жәрдем беретуғынын еслетип турады. Оның буннан былай да көп әўлад ўатанласларымызды Ўатанымыздың раўажланыўы жолында дөретиўшилик жумысларға руўхландыратуғын мәңги күши мине усында.
Сабина Алимова,
«Правда Востока».
