Осы тұрғыдан алғанда, Кегейлі ауданында Қытай тәжірибесіне негізделген Шыңжаң әдісімен мақта өсіру бойынша жүргізілген тәжірибе ерекше назар аударуға тұрарлық. Бұл тәжірибенің маңызы — суды пайдалану тиімділігін арттыруға, агротехникалық шараларды оңтайландыруға және мақта өнімділігін көбейтуге бағытталғандығында.
50 гектар алқапта жаңа агротехнология сынақтан өткізілді
Биыл Кегейлі ауданының «Ичанқалъа» ауыл азаматтарының жиыны аумағында қытайлық кәсіпкерлердің қатысуымен 50 гектар алқапта Қытай технологиясы негізінде, Шыңжаң әдісімен мақта өсірілді. Мамыр айында мақта тұқымдары тамшылатып суару жүйесін пайдалану арқылы үлдір астына себілді. Қазіргі уақытта осы алқапта мақта жинау жұмыстары жалғасуда.
Алғашқы нәтижелерге сәйкес, бұл алқаптан әр гектарға орта есеппен 72 центнер, яғни 7,2 тонна өнім алынуда. Мұндай көрсеткіш заманауи технологияларды жергілікті топырақ-климат жағдайларына бейімдеу және оларды тиімді пайдалану мүмкіндіктерін зерттеу тұрғысынан маңызды тәжірибе болып саналады.
Шыңжаң әдісінің негізгі ерекшеліктерінің бірі — тұқым себуден бастап суару, қоректендіру және басқа да агротехникалық үдерістерді өзара үйлестіру арқылы ресурстарды пайдалану тиімділігін арттыру. Бұл ретте тамшылатып суару суды өсімдіктің тамыр аймағына тікелей жеткізуге мүмкіндік береді. Ал үлдір астына егу топырақ ылғалын сақтауға, арамшөптердің өсуін шектеуге және дақылды күтіп-баптауға жұмсалатын кейбір шығындарды азайтуға ықпал етуі мүмкін.
Суды үнемдеу және өндірістік шығындарды қысқарту
Қарақалпақстан жағдайында мақта өсіру барысында су ресурстарымен қатар еңбек, минералды тыңайтқыштар, жанар-жағармай материалдары мен техникаға жұмсалатын шығындарды да тиімді пайдалану маңызды.
Мақтаны дәстүрлі әдіспен өсіру кезінде жердің тұзын шаю, қатар аралықтарын өңдеу, арамшөптерді жою және басқа да агротехникалық шараларды жүргізу үшін көп мөлшерде су, еңбек және материалдық ресурстар қажет болады. Ал Шыңжаң әдісінде қолданылатын технологиялық шешімдер осы шығындардың бір бөлігін азайтуға мүмкіндік береді.
Атап айтқанда, тәжірибе алқабында күз-қыс айларында топырақтың тұзын шаю үшін су пайдаланылмағаны атап өтілуде. Минералды тыңайтқыштарды суару суымен бірге өсімдіктің тамырына жеткізу қоректендіру үдерісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Сонымен қатар, үлдірмен жабылған қатарларда арамшөптердің азаюы және қатар аралықтарын механикалық құралдармен қайта өңдеу қажеттілігінің төмендеуі еңбек пен техника шығындарын үнемдеуге жағдай жасайды.
Бұл тәсілдің экономикалық тиімділігін толық бағалау үшін жұмсалған су көлемін, минералды тыңайтқыштар мен жанар-жағармай шығындарын, өнімділікті және бір тонна мақтаның өзіндік құнын дәстүрлі әдіспен алынған көрсеткіштермен салыстыра талдау қажет. Сонда ғана технологияның экономикалық артықшылықтарын нақты сандармен негіздеуге болады.
Қарақалпақстанда шетелдік тәжірибе мен жаңа сұрыптарды пайдалану кеңеюде
Биыл Қарақалпақстан Республикасы бойынша фермерлік шаруашылықтарда жалпы 80 мың гектар алқапта мақта өсіру ұйымдастырылды. Оның ішінде 50 832 гектар алқапта 76×10 егу сызбасы қолданылды. Сонымен қатар, 21 400 гектар алқапта Шыңжаң әдісімен мақта өсіру қолға алынды, ал 38 355 гектар жерге шетелдік селекцияға жататын мақта сорттары егілді.
Бұл көрсеткіштер өңірде мақта шаруашылығын дамытуға, озық шетелдік тәжірибелерді зерделеуге және өндіріске заманауи технологияларды енгізуге ерекше көңіл бөлініп отырғанын көрсетеді.
Дегенмен, жаңа технологияларды тек өнімділік көрсеткіші бойынша бағалау жеткіліксіз. Олардың су шығынына, топырақ құнарлылығына әсерін, өсімдіктерді қоректендіру тиімділігін, техникалық қызмет көрсету шығындарын және жалпы экономикалық нәтижелерін де ескеру қажет. Әсіресе, сорлану деңгейі әртүрлі алқаптарда технологияның нәтижелерін жеке-жеке зерттеген жөн.
Келесі жылға арналған жаңа жоспарлар
Кегейлі ауданында жүргізілген тәжірибе келесі жылы Шыңжаң әдісімен мақта өсірілетін алқаптардың көлемін кеңейту мәселесін күн тәртібіне шығарды. Алғашқы жоспарларға сәйкес, қытайлық инвесторлардың қатысуымен ауданда 3 мың гектар алқапқа осы технология негізінде мақта егу көзделіп отыр.
Бұл жоспар аясында топырақтың тұзын шаю шараларын жүргізбей-ақ мақта өсіру мүмкіндіктерін зерттеу де қарастырылған. Алайда мұндай тәсілді кеңінен енгізу кезінде әрбір алқаптағы топырақтың сорлану деңгейін, жер асты суларының деңгейі мен минералдық құрамын, судың сапасын және дренаж жүйесінің жағдайын ескеру қажет. Сорлану қаупі жоғары жерлерде топырақтың тұзын шаюдан толығымен бас тарту оның жағдайына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан бұл технологияны кеңейту ғылыми ұсыныстар мен топырақ талдауларының нәтижелеріне негізделуі тиіс.
Егер 3 мың гектар алқапта жоспарланған жұмыстар сәтті ұйымдастырылса, суды пайдалану тиімділігін арттыруға, өндірістік шығындарды оңтайландыруға және мақта шаруашылығында заманауи агротехникалық шешімдерді кеңінен қолдануға жаңа мүмкіндіктер ашылады.
Ғылыми тәсіл мен экономикалық тиімділік — негізгі өлшем
Бүгінде ауыл шаруашылығындағы бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ету тек жоғары өнім алумен шектелмейді. Ол әрбір гектар жерді, әрбір текше метр суды және жұмсалған әрбір қаражатты ұтымды пайдалануды талап етеді.
Кегейлі ауданында Шыңжаң әдісімен мақта өсіру бойынша жүргізіліп жатқан тәжірибе де осы мақсаттарға қызмет етеді. Оның нәтижелерін жүйелі түрде зерттеу, жергілікті топырақ-климат жағдайларына бейім келетін ерекшеліктерін анықтау және экономикалық тиімділігін нақты есептеулер арқылы негіздеу алдағы жұмыстардың басым бағыттарының бірі болуы керек.
Ғылыми негізделген тәсілді, озық шетелдік тәжірибені және заманауи агротехнологияларды өзара үйлестіру арқылы Қарақалпақстан Республикасында мақта шаруашылығының тиімділігін арттыруға, су ресурстарын үнемдеуге және фермерлік шаруашылықтардың экономикалық тұрақтылығын нығайтуға кең мүмкіндіктер ашылады деп сенеміз.
Махмуд МУХАНОВ,
Қарақалпақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрінің азық-түлік қауіпсіздігі және ауыл шаруашылығындағы экономикалық реформалар мәселелері бойынша орынбасары
