Birinchidan, soʻz Usmon Azimniki edi. Soʻzi qadrli insonning har qadami zalvarli boʻladi. Ikkinchidan, unda na unvon, na boylik tamasi bor. Uchinchidan, soʻz haqiqat edi. Usmon Azim haqiqatni yozdi. U voqelik mohiyatini asos va dalillar bilan yurakka tegadigan, aqlni yoritadigan qilib bitdi.

Usmon Azimning, yetmish olti yoshga kirgan va umri davomida biror marta oʻzi haq bilgan soʻzdan boshqasini aytmagan, biror marta tama va laganbardorlik soyasiga yaqin kelmagan zabardast shoirning bu bitiklaridan soʻng inson oʻzi koʻrgan yaxshiliklarini aytishi kerak ekan, hatto bu oʻsha odamning oʻzi uchun zarur, vijdoni oldidagi masʼuliya­ti ekan deb oʻylab qoldim.

Har kim hayotni oʻz taqdiri koʻzgusida koʻradi. Odam qanday yashagan va yashayotgan, qanday azob-uqubat va quvonchu farahni oʻtkazgan boʻlsa, shularga suyanib, hayot shunday ekan deb xulosa qiladi. Lekin tajribali va orif insonlar hayot bir xil kechmasligini idrok etib, yaxshi va yomon, ogʻir va yengil, oq va qora kunlar almashib turishini biladi. Hayot hikmatini tushungan odam musibatdan dod-faryod chekib yoki yutuqlardan sevinib ketmaydi, balki toʻgʻri yashash, haqiqat va adolat, shafqat va rahmat tarafida turishga intiladi. Musibat va baxtiyorlik asiri boʻlmay, oʻzligini, koʻngil pokligini saqlab qolish, insoniylikni boy bermaslik, toʻgʻri yashash rosmana gʻalabadir.

2011-2015-yillarda Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universitetining oʻzbek filologiyasi fakultetida tahsil oldim. Talabalikning ilk yili 21 yoshni toʻldirgan edim. Bu — hali dunyoqarash butkul shakllanmagan, lekin ruh va qalb oʻzi uchun tafakkur va maʼno olamidan maqom va makon istaydigan davr. Koʻzimga olam qorongʻi koʻrinadi. Chunki hammaning yuzida mung bor edi. Odamlar ochilib gaplashmas, ularni ogʻir yuk ezib, yelkasini bukib tashlagandek edi.

Men — yosh, qalam va soʻzga oshufta, har xil kitoblarni qalashtirib oʻqiydigan yigit vaziyatni toʻliq tushunish, baholash va oʻzimni qanday tutsam, toʻgʻri boʻlishini aniqlashga urinaman. Nazarimda, hamma oʻzi bilan oʻzi ovora; odamlar kuni oʻtishi uchungina ishga kelib ketayotgandek. Joʻshqinlik va umid yoʻqdek tuyulgan bu davrda ruhiyatimda ogʻir mahzunlik va yuk bor edi goʻyo. Men izlagan manzil Vatanda emas edi; men izlagan baxt Vatanda topilmaydi; men istagan hurriyat va erkinlik yurtdan quvilgan; hur va xotirjam yashashim uchun Vatanim boshqa bir shaklda boʻlishi kerak edi, nazarimda. Shu sababli xayolotning turli eshiklariga, tasavvurning turli derazalariga boshimni urib koʻraman.

Shunda toʻgʻri yoʻlni, najot yoʻlini chetdan — tashqaridan izlay boshladim. Shunday qilsam, xalqim va Vatanimga eng katta xizmat qilgan boʻlaman deb oʻylardim. Aqlimga ham, qalbimga ham bu ish xato boʻlib tuyulmasdi. Chunki aql adashsa, qalb buzilsa, oʻzidan bosh­qani haq deya qabul qilmaydi, oʻzini tahlil ham etmaydi. Bu xato qaror va xato ishning oxiri qoʻlga kishan urilib, panjara ortiga tushish bilan yakunlandi. U tomonlarning manzarasi nechogʻliq ayanchli boʻlgani ­bugun hammaga ravshan. Bu haqda oʻzim ham ancha yozganman. Lekin qoʻshimcha qilish mumkinki, inson hayoti tushga oʻxshab qoladi, ilojsizlik va imkonsizlikni butun vujuding bilan tuyasan va har bir kun kurashlar ichida kechadi. Jinoyatchilar toʻdasi ichida ularning jaholatiga toqat qilib yashash bilan birga zulmlarga chidab berish u qadar yengil emas. Ana shu lahzalarda inson oʻz qadri haqida, balki umuman odamzod jonining qadri haqida oʻylab qolarkan. Shunda inson qadrining pashsha qadar ham baholanmasligini koʻrgach, “dunyoda adolat va marhamat, samimiyat va rostgoʻylik bor” degan gap yolgʻonga aylanadi. Kishi turli hiyla va aldovlar bilan boʻlsa-da, jonini saqlab qolish uchun kurashga kiradi. Bu onda insoniylik va axloq, sharaf va hamiyatni himoya qilish jonni xatarga qoʻyish bilan teng­lashadi.

Aniq eslayman: 2016-yil iyul-avgust oylarida qop-qorongʻi hibsxonada yarim tungacha kaltaklanayotgan mahbuslar ohu faryodini tinglar, shuningdek, Jasliqdan, Navoiydan, Qashqadaryodan tergov uchun qaytadan hibsxonaga chaqirilgan mahkumlar bilan suhbatlashar ekanman, oʻzimga oʻzim aytar edim: ­­
“Bu — zulmning choʻqqisi. Bu — haqsizlikning haddi. Zulm va haqsizlik bundan ortib qayerga borishi mumkin yana? Demak, zulmning zavoli yaqin!”.

Lekin bu qanday sodir boʻlishini hech kim bilmas edi. Hatto tushda ham zulmdan qutulish haqida orzu qilish, zulm chekinganini tushda ham koʻrish mumkin emas edi.

“Moziygʻa qaytib ish koʻrmak xayrli dey­dilar”. Bu jumlani Abdulla Qodiriy “Oʻtkan kunlar”ning kirish qismiga bitib qoʻygan.

Moziydan eslasam, koʻp jiddiy va ogʻriqli xotiralar qolgan. Ularning hammasini ham aytib boʻlmaydi. Lekin gap u xotiralarda emas, gap boshqa joyda. Yaʼni gap zulm­ning choʻqqiga chiqqan vaqtda zavol topgani va xalqimizning koʻkragiga shamol, yelkasiga oftob tekkani haqida.

2017-yil 13-yanvar kuni sud majlisi boʻldi. Sudya menga achina-achina 6 yil qamoqqa hukm qildi. Shundan keyin mart oyining boshida Navoiy shahridagi qamoqxonaga olib ketildim.

Tasavvur qiling: 2016-yil 22-iyul kuni uydan chiqib, bedarak ketganman. Izsiz. Hech kim mening qayerda ekanimni bilmagan. Bu chin maʼnoda oʻgʻirlash edi. Odam oʻgʻirlash. Oʻgʻrilar kim boʻlganini bugun hamma biladi. Ota-onamning ahvolini tasavvur qilavering.

2017-yil 4-aprel. Chorshanba edi, adashmasam. Ilk marta meni koʻrgani uydagilarim qamoqxonaga keldi. Roppa-rosa 7 oy 12 kun — hayotimda eng uzoq muddat onam meni, men onamni koʻrmagan vaqt.

Keyinchalik onam aytdi: “Tunu kun seni oʻylayverib, tomogʻimdan bir tomchi suv, bir tishlam non oʻtmay qoldi. Shunchalik koʻp oʻyladimki, Akrom degan bolani tuqqanmidim, shunday bolam bormidi deb qoldim... Kechalari yuragim ortimga tortib uygʻonar edim. Nafas yetmasdi. Shu vaqtlarda qamoqda Akromni azoblashayotgan boʻlsa-ya... Akromni urayotgan boʻlsalar-a, deya xavotirga tushar edim...”.

Men oʻz onam haqida aytyapman. Lekin Oʻzbekistonda bunday onalar minglab edi. Bir vaqtning oʻzida, tunu kun minglab onalar yurak ogʻrigʻidan uygʻonib ketardi. Ularning Yaratganga iltijo qilishdan oʻzga yoʻli yoʻq edi.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev lavozimga kirishishi bilanoq zulm zanjirlarini birma-bir sindirishga kirishdi. Bu hodisaning hosilasi 2017-yil yozining boshidan boshlab qamoqxonalarda koʻrindi.

Davlatimiz rahbari 2020-yil 27-avgust kuni bir guruh mahkumlarni afv qilish haqidagi farmonni imzoladi. Afv etilganlar orasida mening ham ismim bor edi. Ammo ozodlikka chiqding, endi bayram degani emas ekan. Ich-ichingga oʻrnashgan zulm zahmati, ogʻriqlar seni har narsadan shubhalanishga, odamlarga ishonmaslikka yetaklaydi. Aytilayotgan yaxshi gaplar yolgʻon va tuzoq kabi koʻrinadi. Yaʼni erkin hayotga qoʻshilib ketish ham ogʻir jarayon. Bu xuddi qayta tugʻilishdek gap.

Ammo davlat meni tashlab qoʻymadi. Har tomonlama qoʻllab-quvvatladi. Oʻzimni yaxshi his qilishim, oʻzimni tutib olishim uchun koʻmaklashdi. Otam hamisha “Biz Shavkat Miromonovichdan qarzdormiz. Uning, eng avvalo, oilamizga qilgan yaxshiliklarini unutishimiz mumkin emas. Qolaversa, xalqimizga, yurtimizga qilayotgan xizmatini taʼriflab, tavsiflab tugatish imkonsiz. Biz Prezidentimizning haqqiga kechayu kunduz duo qilishimiz kerak”, deb aytadi.

Prezidentimizning faqat shaxsimga qilgan yaxshiligi, bagʻrikengligiga suyanib soʻz aytsam, kimlar uchun biryoqlama tuyular, lekin uning yuritayotgan siyosatiga nazar solib, bunday xulosa qilaman: davlatimiz rahbari uzoqni koʻradigan, vaziyatni toʻgʻri baholaydigan, insofli va diyonatli inson. Xalqi va Vatani uchun jonini beradigan, xalqning muhabbatini, ishonchini qozonib, duosini olayotgan shaxs.

Davlatimiz rahbari mamlakatda kichik haqsizlik koʻrsa ham jim turgani yoʻq. Zarracha zulmga rozi boʻlmaydi. Odamlarning birorta murojaati havoda muallaq qolmayotir. Har bir holat oʻrganilmoqda, hujjatlar, dalillarga muvofiq tahlil etilmoqda; Prezidentimiz eng yaxshi usul va yoʻllar bilan mamlakatni qudratli, elni rozi qilish, xalqning salohiyatini yuzaga chiqarib, butun dunyoda oʻz oʻrnimizni topishimiz uchun kurashmoqda.

2016-yildan keyin shu kungacha — 10 yil davomida yana bir avlod katta hayotga kirib kelmoqda. Oʻn yoshli goʻdaklar yigirma yosh boʻldi. Bugun ularda biz qoʻrquv va dahshatni koʻrmayapmiz. Ularda erkin ruhni koʻryapmiz. Shatranj ustalari Javohir Sindorov, Nodirbek Abdusattorov, Angliyada toʻp tepayotgan Abduqodir Husanov va jahon bellashuviga yoʻl olgan futbolchilarimiz ham ana shu erkinlikning hosilasi deb oʻylayman.

Dunyo sahnasi tinch emas. Shunday murakkab pallada Prezidentimizning oqilona, jasoratli va donishmandona qarashlari, yondashuvlari bilan Oʻzbekiston mavqeini saqlab, hatto yanada yuqori darajaga koʻtarilmoqda.

Yurtimizga erkin ruh qaytdi. Xalqimiz bir kuni shunday kunlar kelishini hatto tush koʻra olmay qolgan edi. Ammo bugun hammasi haqiqatga evrilmoqda.

Neʼmatning ziyoda boʻlmogʻi shukr qilish bilan. Bu neʼmat va yaxshiliklarni saqlab qolish uchun har bir inson chin dildan shukr qilishi kerak ekan. Yaʼni yaxshiliklar sabab­chisi haqiga duo qilish; oʻz vazifasini chin dildan bajarish; ilmu maʼrifatini oshirish uchun intilish, adolat va insofli boʻlib odamlarga yaxshilik qilish; keraksiz gaplar, gʻiybat va boʻhtonlarga eʼtibor bermaslik — ana shular shukrning tajalliylaridandir. Ayniqsa, ilm ahli, ziyolilar xalqimizga bu borada soʻz bilan, goʻzal nutq va chiqish­lar bilan, aniq va hayotiy misollar bilan haqiqatlarni anglatmogʻi, maʼrifat tarqatmogʻi maqsadga muvofiqdir. Bu taraqqiyot va tinchlik-xotirjamlikni himoya qilish yoʻlidagi ulkan xizmat sanaladi.

Akrom MALIK,

Ijtimoiy-maʼnaviy tadqiqotlar instituti ilmiy xodimi,

filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori