Bunga moliyaviy tuzilmalar aralashmaydi, ular faqat narx barqarorligini taʼminlab turishga qaratilgan vositalarni ishga tushiradi. Chunki bozordagi narx-navo bevosita aholi daromadi hamda xarid qobiliyatiga mutanosib boʻlishi zarur. Aks holda, jamiyatda iqtisodiy notenglik ortishi xavfi yuzaga keladi.

Bu iqtisodiyotdagi inflyatsiya darajasi bi­lan ham bogʻliq. Inflyatsiya qancha yuqori boʻl­sa, ichki va tashqi bozordagi narxlar shuncha koʻtariladi. Shu bois, mamlakatimiz iqtiso­diyotida inflyatsiya darajasini doimiy pasay­tirib borish choralari koʻrilmoqda. Oʻtgan toʻq­qiz yilda amalga oshirilgan katta islohotlar qatorida inflyatsiya darajasi “bir xonali” son­ga tushirilgani va aholining xarid qobiliyati ikki barobar oshgani ijobiy natija sifatida tilga olinmoqda.

2025-yilda mamlakatimizda inflyatsiya koʻr­satkichi kutilganidan ham koʻra pasaydi va yil 7,5 foizli natija bilan yakunlandi. Davlati­miz rahbarining Oliy Majlis va Oʻzbekiston xalqiga Murojaatnomasida bu boradagi ishlar faol davom ettirilishi hamda joriy yil yaku­nida inflyatsiya darajasini 6-6,5 foizga tushi­rish maqsad qilingani taʼkidlandi. 2027-yil­da esa inflyatsiya uchun belgilangan target — 5 foizli koʻrsatkichga erishish ekani aytilmoqda.

Xoʻsh, bu mamlakatimiz hayoti va iqtisodiy farovonlikka qanchalik taʼsir koʻrsatadi? Umuman, inflyatsiya darajasini pasaytirish nima uchun muhim? Biz tez-tez eshitishga odat­langanimiz, ammo mohiyatini har doim ham tushunavermaydigan “inflyatsiya” atamasi oʻzi qanday maʼnoga ega va nima uchun u salbiy hi­soblanadi? Markaziy bankning Pul-kredit siyosati departamenti direktori Samigʻjon INOGʻOMOV bilan shu haqda suhbatlashdik.

— Oddiy qilib aytganda, inflyatsiya — tovar va xizmatlar umumiy narxining oʻsishini angla­tadigan atama. Koʻp odamlar buni narxlarning oshishi va ularning oylikka mutanosib emasli­gi sifatida tushunadi. Yaʼni narx-navo baland boʻlib, odamlarning xarid qobiliyati unga mos boʻlmasligi bevosita inflyatsiya darajasi yuqo­riligi bilan bogʻliq. Shuning uchun inflyatsiya salbiy xarakterga ega va u narxlarning oshib borishi bilan izohlanadi. Bu oʻz-oʻzidan iqti­sodiyotdagi pul qiymatining pasayishiga olib keladi. Milliy valyutaning xarid qobiliyati­ni kamaytirib, kundalik hayotimizga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

Inflyatsiya, birinchi navbatda, aholining kam daromadga ega qatlamiga sezilarli taʼsir koʻr­satadi. Chunki bunday qatlam asosiy daromadini isteʼmolga yoʻnaltiradi va jamgʻarish imkoniya­ti kam. Jamgʻarish yoki mablagʻini sarmoya sifa­tida kiritish esa inflyatsiyadan himoyalanish vositasidir. Lekin aholining kam daromadga ega qatlamida bunday imkoniyat yoʻq. Yuqori inf­lyatsiya jarayonida ushbu taʼsir yanada yaqqol yuzaga chiqa boshlaydi. Masalan, kam daromadli aholi­ning xarid qobiliyati pasayib boradi va bu mam­lakatda ijtimoiy notenglikni kuchaytiradi.

Ikkinchi jihat shuki, narxlar barqaror boʻlmagan sharoitda oddiy odamlar uchun ham, biznes uchun ham kelajak boʻyicha iqtisodiy qa­rorlar qabul qilish qiyinlashadi. Natijada investitsiya oqimi kamayadi. Qolaversa, narxlar yuqori boʻlsa, foiz stavkalari ham oshib bora­di. Bozorda esa narx-navoni oshirmaslik uchun sifat yoki miqdordan voz kechish holatlari kuza­tilishi mumkin. Ishlab chiqaruvchilar raqobat muhitida shu orqali narxni ushlab turishga harakat qiladi. Lekin bundan isteʼmolchilar zarar koʻradi.

Baʼzi davlatlarda esa narx-navo barqaror­ligini ushlab turishda davlat aralashuvi or­tadi. Bu ham ijobiy natija bermaydi. Chunki narxlar talab va taklif asosida bozor sha­roitida shakllanishi juda muhim. Aks holda, bu isteʼmolchilar xaridida notenglik, ishlab chiqaruvchilarda esa passivlikni keltirib chi­qaradi. Yaʼni inflyatsiyaning yuqori boʻlishi har qanday holatda ham iqtisodiyot uchun salbiy xu­susiyatga ega. Iqtisodiy oʻsishga erishish uchun narxlar barqaror, inflyatsiya darajasi past boʻ­lishi kerak.

Past darajadagi inflyatsiya investitsiya mu­hitini qoʻllab-quvvatlab turish, odamlarning isteʼmol qilish darajasini oshirishni ragʻ­batlantirishga yordam beradi. Markaziy bank pul-kredit siyosatining asosiy vazifalaridan biri inflyatsiya darajasini doimiy pasayti­rib borish orqali narx-navo barqarorligini taʼminlashga qaratilgan. Bu borada 2026-2028-yillarga moʻljallangan asosiy yoʻnalishlar ishlab chiqilgan. Mamlakatimiz iqtisodiyo­tining kelgusi yillardagi rivojlanish is­tiqbollari, kutilayotgan xatarlar va ushbu sharoitda narxlar barqarorligini taʼminlash choralari belgilangan.

— Davlatimiz rahbarining 2019-yildagi tegishli farmonida yurtimizda inflyatsiya boʻyicha doimiy maqsad (target) 5 foiz boʻli­shi, bunga 2023-yilda erishilishi belgilan­gandi. Biroq ayrim sabablarga koʻra inf­lyatsiya boʻyicha qoʻyilgan targetga erishish muddati bir necha marotaba ortga surildi. Oxirgi maʼlumotlarga koʻra, belgilangan koʻrsatkichga 2027-yilda erishilishi aytil­moqda. Bu qanday omillar bilan bogʻliq?

— Mamlakatimizda inflyatsion targetlash rejimiga 2019-yil noyabrda oʻtilgan. Tegishli farmon bilan inflyatsiya darajasi boʻyicha oʻrta muddatli maqsad 5 foiz etib belgilangan. Shu bilan birga, oraliq maqsad ham qoʻyilgan. Bunda 2021-yilda inflyatsiya darajasini “bir xonali” songa tushirish, yaʼni 10 foizdan past koʻrsat­kichga erishish belgilangan. Bu maqsadga erishish uchun faol harakatlar ham boshlangandi.

Ammo qator omillar, xususan, 2020-yili pandemiya davrida davlatlar tomonidan kiri­tilgan turli cheklovlar va 2022-yilda xalqaro maydonda yuzaga kelgan geosiyosiy vaziyatdan soʻng butun dunyoda inflyatsiyaning yuqorila­shi kuzatildi. Bu holatlar Oʻzbekistonga ham taʼsirini oʻtkazdi va inflyatsiyaning avvalgi prognoz koʻrsatkichlaridan yuqori shakllani­shiga sabab boʻldi. 2021-2022-yillarda jahon miqyosida keskin inflyatsiya muhiti kuchaydi. Hatto AQSH, Yevropa davlatlarida inflyatsiya targeti pandemiyadan keyin 10 foizdan oshib ketdi. Vaholanki, bu mamlakatlarda oxirgi 30 yilda inflyatsiya darajasi “ikki xonali” son­ga deyarli chiqmagan, 2 foiz atrofida barqaror saqlangan.

Qolaversa, pandemiyadan keyin davlatlar iqtisodiyoti tiklanishi oson kechmadi. Dunyo boʻyicha yetkazib berish zanjirlari qayta tik­lanishi uchun ham vaqt kerak boʻldi. Shunga qa­ramay, yurtimizda qatʼiy pul-kredit siyosati davom ettirildi va 2021-yil yakunida inflyatsiya darajasi 9,9 foizga yetib, “bir xonali” songa tushirildi. Ammo yuqoridagi omillar, qola­versa, xalqaro bozorda yonilgʻi narxlari keskin oshishi sabab inflyatsiyaning yana oshishi kuza­tildi va 2022-yil oxirida 12,3 foizga chiqdi. Shundan soʻng belgilangan targetga erishish choralari yanada qatʼiylashtirildi. Natijada 2023-yil oxirida 4 foizdan koʻproq pastlashga erishilib, inflyatsiya darajasi 8,8 foizga tu­shirildi. 2025-yil esa 7,5 foizli natija bilan yakunlandi.

Toʻgʻri, 5 foizli targetga belgilangan vaqt­da yetilmadi. Ammo biz maqsadga asta-sekin yaqinlashyapmiz. Turli tovarlar bozorini er­kinlashtirish, ayrim tovarlar boʻyicha raqo­batni kuchaytirish, ishlab chiqarish va import konsentratsiyasini kamaytirish boʻyicha aniq ishlar qilinyapti. Natijada oʻtgan yili yur­timizda koʻp yoʻnalish boʻyicha inflyatsiya koʻr­satkichi pasaygani yaqqol sezildi. Asosiysi, buni odamlar ham oʻz turmushida his qilmoqda. Avvallari bozordagi narx-navoga faqat oʻsuvchi raqam sifatida qaralgan boʻlsa, bugun odamlar turli iqtisodiy taʼsirlar orqali narxlarni prognoz qilib, pasayishini bemalol taxmin qila olyapti. Ayrim mahsulotlar narxi keskin pasayishi, bozorda talabga yarasha taklif ortga­ni, oʻtgan yili yurtimizda valyuta kursi soʻmga nisbatan arzonlashib, bu uzoq vaqt davom etga­ni ham bu boradagi katta islohotlar samarasi.

Yana bir jihatni tushunish kerak: 5 foizli target — belgilangan maqsad. Ammo inflyatsiya 5 foizga tushirildi degani uni doim shunday saqlab qolish mumkinligini anglatmaydi. Chun­ki inflyatsiya doimiy oʻzgarib turadigan koʻrsat­kich. Odatda u bilan bogʻliq prognozlar nafaqat ichki, balki tashqi omillarga ham asoslanadi. Birgina misol: 2024-yil yurtimizda inflyatsiya darajasi 9,8 foiz bilan yakunlangan boʻlsa, 2025-yil boshidayoq qoʻshni davlatlardan im­port qilinadigan qoramol va goʻsht eksportiga cheklovlar sabab goʻsht mahsulotlari narxida keskin oshish kuzatildi. Natijada oʻtgan yil fevralda umumiy inflyatsiya 10,1 foizgacha koʻ­tarildi.

Bu — tabiiy iqtisodiy jarayon. Mamlakati­miz iqtisodiyoti yildan yilga global iqtiso­diyotga moslashib borayotgan sharoitda inflyatsiya darajasiga ham bevosita tashqi omillar taʼ­siri sezilarli darajada ortib boradi. Ularni doim barqaror ushlab turish qiyin. Ammo Mar­kaziy bank bu borada oʻz siyosatini yuritish va tegishli instrumentlar orqali belgilangan tar­getga yetish hamda uni mustahkamlash choralarini koʻrib boradi.

— 2027-yilda belgilangan 5 foizli tar­getga erishmaslik ehtimoli ham mavjudmi? Kutilmagan ssenariylarga qanday tayyor­garlik koʻrilgan?

— Albatta, inflyatsiya darajasiga erishish muddatlarini belgilashda kelgusidagi kutil­malar chuqur tahlil qilinadi. 5 foizli koʻrsat­kichga erishish boʻyicha kutilmalarda ham yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ichki va tashqi xatarlar oʻrganilib, tahlillar asosida ssenariylar ishlab chiqildi. Ularga qarshi choralar ham bel­gilangan. Masalan, tashqi omillarga kelsak, global iqtisodiyotdagi noaniqliklar saqlanib qolishi, savdo hamkorlarimiz valyutasida kes­kin oʻzgarishlar boʻlmasligi, ichki sharoitlarda kreditlar moʻtadillashib borishi, fiksal taq­chillik 3 foizdan oshmasligi, pul oʻtkazmalari 10 foiz atrofida oʻsishi kabi oʻnga yaqin xatar hisobga olingan. Shular asosida inflyatsiya da­rajasi joriy yil oxirida 6-6,5 foiz atrofida shakllanishi, 2027-yilda esa 5 foizli targetga yetishi kutilmoqda.

Har bir xatarning inflyatsiya va iqtisodiy barqarorlikka alohida taʼsirlarini bahola­ganmiz va ularga qanday javob choralari koʻrili­shi ham hisobga olingan. Masalan, oltin narxi 2500 dollargacha pasaysa yoki 5500 dollargacha oshib ketsa nima qilish mumkinligi boʻyicha ham tahlillar oʻtkazilgan. Bunda oʻsish prognozi eh­timoli yuqori. Yaʼni oltin narxi jahon bozori­da oshib boryapti. Birja savdosi maʼlumotlari­ga koʻra, shu yil 25-yanvar kuni kechqurun oltin narxi bir troya unsiya uchun 5017 dollarlik yangi rekord darajaga yetdi. Agar oltin narxi shu ta­riqa oshishda davom etsa, bu ijobiy shok holati hisoblanadi. Buning hisobiga 5 foizli target­ga 2027-yil oxirida emas, oʻrtalarida yetish ham mumkin. Chunki birgina shu omil iqtisodiy oʻsishning tezlashishiga hissa qoʻshadi.

Qolaversa, mamlakatimiz dunyo boʻyicha ol­tin ishlab chiqaruvchi eng yirik davlatlardan biri boʻlib, eksport hisobiga tushumlar ham, talab ham oshib bormoqda. Natijada yurtimiz­da oʻtgan yildan milliy valyuta kursi mustah­kamlanib, qadri oshib borayotgani ham bevosita inflyatsiya darajasini pasaytirishga taʼsir koʻrsatadi. Biroq bu odamlar oʻylaganidek alma­shuv kursini Markaziy bank belgilaydi degani emas. Shu masalada ham koʻp savollar beriladi. Bir jihatni aniq tushunish kerak: Markaziy bank almashuv kursi boʻyicha maqsadli koʻrsat­kich belgilamaydi va kurs shakllanishiga ara­lashmaydi. Yurtimizda 2017-yildan boshlab valyuta kursi erkinlashtirilgan va uni bozor tamoyillari belgilaydi. Kurs ichki valyuta bo­zorida shu joyning talab va taklifi asosida shakllanadi. Oʻtgan yilgi tahlillarga koʻra, qu­lay makroiqtisodiy sharoitlar taʼsirida xo­rijiy valyuta bozorida talabdan koʻra taklif yuqori boʻldi. Bu oltin narxining keskin oshib borayotgani bilan ham bogʻliq.

— Inflyatsiya haqida gap borsa, Markaziy bank belgilaydigan asosiy stavka masalasi ham oʻrtaga chiqadi. 2027-yilda belgilangan 5 foizli targetga yetilsa, Markaziy bank asosiy stavkani qanchalik pasaytirishi mumkin? Bu bevosita kreditlar foizi bi­lan ham bogʻliq boʻlgani holda odamlar uchun qiziq.

— Inflyatsiya tushishi deganda odamlar, av­valo, asosiy stavka va unga bogʻliq holda kre­ditlar foizining tushishini kutadi. Aslida ham ular oʻzaro bogʻliq. Bu boradagi kutilma­larni aytishdan oldin asosiy stavkaning oʻziga toʻxtalsak. Chunki koʻpchilik uning mohiyatini tushunmaydi.

Gap shundaki, mamlakatimiz moliya tizimida Markaziy bank asosiy stavkasi degan tushuncha bor. Markaziy bank uni va pul bozorida qisqa muddatli pulning narxini belgilaydi. Oddiy qilib aytganda, asosiy stavka — soʻmning nar­xi. Agar inflyatsiya yuqori boʻlsa, soʻm koʻp va qadri past boʻladi degani. Masalan, yuqori inflyatsiya xavfi tugʻilsa, Markaziy bank aso­siy stavkani oshiradi yoki aksincha, inflyatsiya targetdan pasaysa, asosiy stavkani tushiradi. Bozor stavkasini Markaziy bank belgilangan darajaga yaqinlashtirish uchun oʻz operatsiyalari­ni asosiy stavkaga bogʻlaydi. Masalan, tijorat banklari ajratadigan imtiyozli kreditlarning foiz stavkasi bevosita asosiy stavkaga bogʻliq. Yaʼni stavka tushishi yoki koʻtarilishi imtiyozli kreditlar foizining pasayishi yoki oshishiga taʼsir qiladi. Shuningdek, tijoriy kreditlar foizi ham Markaziy bankning foiz stavkasi­dan kelib chiqib belgilanadi.

Asosiy stavka darajasi muayyan vaqtda qator omillar hisobiga oʻzgarib turadi ham­da Markaziy bank yil davomida 8-marta aso­siy stavkani koʻrib chiqadi. Jarayonda barcha omil hisobga olinadi va chuqur tahlil qili­nadi. Xususan, asosiy stavka 2017-yil iyun oxirida — valyuta liberallashuviga tayyor­garlik doirasida 9 foizdan 14 foizgacha koʻ­tarilgan va 2024-yil iyuligacha 14-17 foiz oraligʻida shakllangan. 2024-yil iyulida ushbu stavka 0,5 foiz pasaytirilib, yillik 13,5 foiz darajasida belgilandi. Keyinroq yana 14 foizga koʻtarildi. 2025-yilda asosiy stavka 14 foiz darajasida oʻzgarishsiz saq­lab qolindi. Toʻgʻri, 2025-yilda inflyatsiya darajasi 7,5 foizgacha pasaydi. Lekin Mar­kaziy bank asosiy stavkani pasaytirishga shoshilmayapti. Chunki joriy inflyatsiya da­rajasi hali belgilangan 5 foizli targetga yetib kelgani yoʻq. Bundan tashqari, milliy iqtisodiyotda inflyatsiyani oshiruvchi xatar­lar hali ham saqlanib turibdi.

Bugun aholi va biznes uchun banklar ajra­tayotgan kreditlar foizi haqiqatan yuqori — 20 foiz. Buning asosiy sababi, resurs narxi, yaʼni ushbu kreditlarning manbai boʻlgan depo­zitlarning qimmatligida. Inflyatsion target­ga erishilgach, Markaziy bank foiz stavkala­rini neytral darajaga olib kelishi mumkin. Tahlillarga koʻra, Oʻzbekiston iqtisodiyoti uchun neytral real foiz stavkasi bugun 4-5 foiz atrofida baholangan. Bunda 5 foizli targetga neytral 4-5 foizni qoʻshsak, 9-10 foiz nominal stavka hosil boʻladi. Bu asosiy stav­kani 9-10 foizgacha tushirish imkoni paydo boʻladi degani.

Ammo inflyatsiya kutilmalarining pasayi­shi muayyan muddat talab etadi. Yaʼni boshqa foizlarning birdan tushishi kuzatilmaydi, ular inflyatsiya bilan birga asta-sekin pa­sayadi. Oʻtgan yili aholi buni amaliyotda seza boshladi. Narx-navo barqarorligi real sha­roitda kuzatilayotgani hisobiga aholi kutil­malari ham pasayib borayotgani ijobiy hol.

“Yangi Oʻzbekiston” muxbiri

Iroda TOSHMATOVA suhbatlashdi.