2016-жылдан баслап Өзбекстан - Тәжикстан қатнасықлары тарийхында сапа жағынан жаңа басқыш басланды. Сиясий, экономикалық ҳәм мәдений байланыслар жедел раўажлана баслады, дослық, қоңсышылық ҳәм бирге ислесиў дәрежеси тереңлести, еки туўысқан мәмлекет арасындағы өз-ара байланыслар мүнәсип түрде стратегиялық шерикликтен аўқамласлық қатнасықлар дәрежесине көтерилди.
2016-2025-жылларда Өзбекстан ҳәм Тәжикстан арасындағы экономикалық байланыслар көлеминиң кескин өсиўи әйне жоқары аўқамласлық қатнасықлары дәрежесинде әмелге асырылды. Сиясий, экономикалық ҳәм мәдений тараўларда байланыслар жедел раўажланбақта. Өз-ара саўда көлеми артпақта, санаат кооперациясы, энергетика ҳәм транспорт логистикасы тараўларында әҳмийетли өз-ара пайдалы жойбарлар әмелге асырылмақта, инвестициялық жойбарлар саны көбеймекте.
Мәселен, 2016-жылы еки мәмлекет арасындағы сыртқы саўда көлеми тек ғана 197,1 миллион долларды қураған, бул Өзбекстан ҳәм Тәжикстанның экономикалық потенциалы менен салыстырғанда оғада аз еди. 2016-2025-жылларда еки мәмлекет арасындағы товар алмасыў көлеми 912,3 миллион долларға шекем өсип, 4,6 есеге көбейди. Усы жылдың 19-февраль күни болса Душанбе қаласында Тәжикстан Бас министри Қоҳир Расулзода ҳәм Өзбекстан Бас министри Абдулла Арипов қатнасқан Саўда-экономикалық бирге ислесиў бойынша ҳүкиметлераралық комиссияның 13-мәжилисинде шериклик барлық бағдарларда жедел раўажланып атырғаны атап өтилип, оның келешектеги перспективалары додаланды.
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан арасындағы саўда байланысларын кеңейтиўде еки мәмлекеттиң шегара алды аймақлары арасындағы бирге ислесиўди раўажландырыў үлкен әҳмийетке ийе болып, бул бағдарда бир қатар илажлар әмелге асырылмақта. Атап айтқанда, Сурхандәрья ҳәм Хатлон, Самарқанд ҳәм Сўғд ўәлаятлары арасында саўда-экономикалық, илимий-техникалық ҳәм мәдений-гуманитарлық бирге ислесиў ҳаққында келисимлерге қол қойылды. 2018-жыл апрель айында Самарқандта Сўғд ўәлаятының исбилермен топарларының қатнасыўында санаат ярмаркасы болып өтти. Бундай илажлар қоңсы ўәлаят исбилерменлери арасында кооперация байланысларын беккемлеўге де хызмет етпекте: бизнес ҳәм шериклик келисимлерине қол қойылмақта.
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан арасындағы барлық 17 шегара өткериў пунктиниң толық жумыс баслағаны да саўда-экономикалық байланысларды кеңейтиўге сезилерли үлес қоспақта.
Өз-ара саўда структурасын кеңейтиў;
2016-жылға шекем еки мәмлекет арасында өз-ара саўда әмелге асырылатуғын товарлар номенклатурасы шекленген болып, бар имканиятлардан бираз аз еди. Қатнасықлардың аўқамласлық дәрежесине өтиўи өз-ара саўда структурасына да унамлы тәсир көрсетти.
Өзбекстан Республикасы Миллий статистика комитетиниң дәслепки есап-санақларына бола, 2025-жылы Өзбекстан тәрепинен Тәжикстанға экспорт етилген товарлардың улыўма көлеми 683,1 миллион долларға жетти, соннан:
санаат өнимлери - 222,7 млн. сум (трикотаж ҳәм пластикалық буйымлар, металл прокат ҳәм басқалар);
машина ҳәм транспорт қураллары - 58,7 млн (электротехникалық ҳәм басқа да үскенелер);
минерал өнимлер - 53,1 млн (бензин, битум, газ);
химия өнимлери - 53 млн. (полимерлер, сульфатлар, силикатлар, төгинлер, бояўлар);
азық-аўқат өнимлери - 48,2 млн. (қарамал азық-аўқаты, мәйек, кондитер өнимлери, таяр гөш ҳәм басқалар);
таяр өним - 21 млн (қурылыс материаллары, таяр кийим-кеншек, жипек гезлемелери);
хызметлер - 147,4 млн. (тийкарынан темир жол транспорты).
2025-жылы Тәжикстанның Өзбекстанға экспортының улыўма көлеми 229,3 миллион долларға жетти. Дос халық: руда ҳәм концентратлар (рух, мыс ҳәм қымбат баҳалы металлар 108,9 млн доллар), көмир (22,3 млн), электр энергиясы (17,9 млн), пахта талшығы (17,6 млн), мийўе (7,4 млн), қара металл (5,1 млн), қус (2,4 млн), пластикалық қайта исленетуғын шийки зат (1,8 млн), алтын ҳәм алтын-күкирт, дала шпаты ҳәм хызметлер (тийкарынан темир жол) 6,6 млн долларға жеткерип бермекте.
Бирге ислесиў перспективалары
Жоқарыда атап өтилгениндей, 2016-2025-жылларда еки мәмлекет арасында саўда-экономикалық байланыслар жедел раўажланды. Бирақ өсиў Өзбекстан ҳәм Тәжикстан экономикаларының бирге ислесиў потенциалынан аз ғана пайдаланды, мәмлекетлер экономикалық байланысларды кеңейтиў ушын үлкен имканиятларға ийе. Мәселен, 2025-жылдың жуўмақларына бола Тәжикстанның Өзбекстан менен улыўма товар алмасыўдағы үлеси 2017-жылдағы 0,9 проценттен 1,1 процентке өсти.
Кейинги дәўирде экономикалық бирге ислесиў дәрежесиниң өсиў пәтлери кескин артпақта. Мәселен, өткен жылы товар алмасыў 2024-жылға салыстырғанда 22,5 процентке, экспорт 24,1, импорт 13,8 процентке өскен. Бул тенденциялардың даўам еттирилиўи еки мәмлекет арасындағы товар алмасыў көлемин еки миллиард долларға жеткериў бойынша үлкен мақсетке тез пурсатта ерисиў имканиятын береди.
Буның ушын мәмлекетлеримиз арасындағы экономикалық бирге ислесиўди кеңейтиў резервлери ҳәм имканиятларынан нәтийжели пайдаланыў зәрүр.
Санаат кооперациясын раўажландырыў тийкарғы бағдарлардан бири. Соның ишинде, бар шийки затты терең қайта ислейтуғын қоспа кластерлер шөлкемлестирип, үшинши мәмлекетлерге биргеликте экспорт етиў ушын жоқары қосымша қунлы таяр өнимлер ислеп шығарыў мүмкин.
Тоқымашылық тараўына итибар қаратылса, жақын-жақынға шекем Өзбекстанда жетистирилетуғын пахтаның тек ғана 10-15 проценти өзимизде қайта исленип, 85-90 проценти талшық ҳәм ийирилген жип сыпатында экспорт етилетуғынын атап өтиў керек. Нәтийжеде пахтаны қайта ислеўден алынатуғын тийкарғы пайда гезлеме ҳәм таяр кийим-кеншек ислеп шығаратуғын сырт ел компанияларына өтетуғын еди. Тап усындай жағдай Тәжикстанда да бақланған.
Бурын пахта жетистириў ҳәм оны қайта ислеў ҳәр қыйлы тармақларға ажыратылған болса, соңғы жыллары олар бир пүтин комплекс - пахта-тоқымашылық кластерлери системасына бирлестирилди. Бул пахташылық ҳәм тоқымашылық санаатын раўажландырыўда жаңа бет ашып, шийки затты жетистириў ҳәм қайта ислеў системаларының нәтийжелилигин кескин арттырды.
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан аймақларында санаат кооперациясы тийкарында тоқымашылық кластерлерин шөлкемлестириў үлкен потенциалға ийе: таяр өнимлерди экспорт етиў еки республиканың исбилерменлери, фермерлери ҳәм санаат хызметкерлерине қосымша салмақлы дәрамат алыў имканиятын береди.
фармацевтика тараўы
Соңғы жыллары дүняның көплеген мәмлекетлеринде кеселликлерди емлеўде химиялық дәри-дәрмақлар аз, тәбийғый өсимликлер ҳәм шөплер тийкарында таярланған препаратлар көбирек қолланылмақта. Өзбекстан ҳәм Тәжикстан аймақлары фармацевтика өнимлерин ислеп шығарыўда пайдаланыў мүмкин болған ҳәр қыйлы дәрилик өсимликлерге бай.
Бул ресурслардан фармацевтикада ақылға муўапық пайдаланыў инсан саламатлығын сақлаўда үлкен әҳмийетке ийе. Мәмлекетлеримизде фармацевтика тараўында да ири жойбарлар әмелге асырылмақта.
Атап айтқанда, 2017-жылы мәмлекетимиз басшысының пәрманы менен фармацевтика тармағында инвестициялық жойбарларды әмелге асырыў, сырт ел ҳәм жергиликли инвестицияларды тартыў, сапалы дәри-дәрмақ қуралларын ислеп шығарыў ҳәм оларды терең қайта ислеўди раўажландырыў мақсетинде "Зомин-фарм", "Косонсой-фарм", "Сирдарё-фарм", "Бўстонлиқ-фарм" ҳәм "Паркент-фарм" еркин экономикалық зоналары шөлкемлестирилди.
Бул еркин экономикалық зоналарды шөлкемлестириўден мақсет - бар өндирис ҳәм ресурс имканиятларынан комплексли ҳәм нәтийжели пайдаланыў, жоқары қосымша қунлы заманагөй фармацевтика препаратларын ислеп шығарыўды шөлкемлестириў, дәри-дәрмақ шийки затын қайта ислеў, жаңа заманагөй қуўатлықларда дәри-дәрмақ, медициналық буйымлар, жәрдемши ҳәм қадақлаў материалларын ислеп шығарыўдан ибарат.
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан арасында фармацевтика тараўында нәтийжели бирге ислесиў ушын үлкен имканиятлар бар екени анық.
Биргеликте ислеп шығарыў ҳәм қайта ислеў
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан регионда шийки зат ҳәм қайта исленбеген аўыл хожалығы өнимлериниң ири экспортёрлары болып есапланады. Сол себепли бундай өнимлерди қайта ислеў бойынша биргеликтеги өндирис қуўатлықларын жаратыў перспективалы бағдарлар қатарына киреди.
Буннан тысқары, шөлкемлестирилген "Тәжикстан-Өзбекстан инвестициялық компаниясы" қоспа кәрханасының финанслық имканиятларын биргеликтеги қәнигелескен тармақларды шөлкемлестириў ушын да пайдаланыў мүмкин. Бундай кәрханаларда таяр өним көлеминиң артыўы болса өзине түсер баҳаның азайыўына ҳәм ҒМДА мәмлекетлери және Қытай базарына экспорт имканиятларының кеңейиўине алып келеди.
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан аўыл хожалығы тараўында кең байланысларға ийе болып, бул бағдардағы бирге ислесиўди кеңейтиў перспективалары оғада үлкен. Ҳәр еки мәмлекет түрли мийўе-овошлар ислеп шығарыў, оларды қайта исленбеген, кептирилген ҳәм қайта исленген ҳалда экспорт етиў көлеми бойынша Евроазия континентинде жетекши орынларды ийелейди.
Тәжикстан республикамызға Тәжикстанда ислеп шығарылмайтуғын таяр өнимлерди экспорт етиў ушын да перспективалы базар болып табылады. Атап айтқанда, автомобиллер, турмыслық техникалар (кир жуўыў машиналары, кондиционерлер, ири музлатқышлар), сондай-ақ, айырым азық-аўқат, тоқымашылық ҳәм химиялық товарлар. Улыўма шегара ҳәм раўажланған транспорт инфраструктурасының бар екенлиги өнимлерди тасыў қәрежетлериниң аз болыўын тәмийинлейди.
Тәжикстанда гидроэнергетика объектлерин биргеликте қурыў ҳәм олардан пайдаланыў, трансшегаралық суў ресурсларынан пайдаланыў үлкен әҳмийетке ийе, себеби бул салыстырмалы арзан электр энергиясын ислеп шығарыў ҳәм суў ресурсларынан нәтийжели пайдаланыў имканиятын береди.
Азық-аўқат санааты тараўында Тәжикстан базары ушын перспективалар Тәжикстан үшинши мәмлекетлерден импорт ететуғын таяр өнимлер: ун, ун ҳәм кондитер өнимлери, консервалар, ишимликлер экспортын арттырыўды өз ишине алады.
Таяр өним ислеп шығарыўда (нефть-химия ҳәм металлургия санаатында) ресурслардан биргеликте пайдаланыў, Тәжикстан ҳәм Өзбекстан аймақларында геологиялық-излеў ҳәм қазып алыў жумысларын алып барыў да бирге ислесиўдиң пайдалы бағдарлары болып есапланады.
Өзбекстан ҳәм Тәжикстан арасындағы саўда-экономикалық байланыслардың кеңейип, олардың көлемин еки миллиард долларға жеткериў еки мәмлекеттиң экономикалық өсиўине, халықлардың турмыс дәрежесине үлкен тәсир етеди.
Одил Олимжонов.
Өзбекстан Республикасы Президенти Администрация жанындағы изертлеўлер ҳәм реформалар Экономика орайының жетекши илимий хызметкери,
экономика илимлериниң докторы, профессор.
