Экономикалық изертлеўлер ҳәм реформалар орайы тәрепинен Өзбекстан ўәлаятлары ҳәм қалалары дәрежесинде экономикалық белсендиликти баҳалаў ушын түнги жақтыландырыў (Nighttime Lights, НТЛ) спутника мағлыўматларынан пайдаланылды.
Түнги жақтылық бойынша спутник мағлыўматларының анализи соны көрсетеди, жақтылықтың жоқары интенсивлиги экономикалық белсендиликтиң ҳәм қала инфраструктурасының раўажланыўының жоқары дәрежесине сәйкес келеди.
ЭИРО анализи нәтийжелери спутниклик индикаторлардың рәсмий статистика менен сәйкес келиўиниң жоқары дәрежесин көрсетти. Атап айтқанда, 2020-2025-жылларда Өзбекстанда халықтың жан басына жалпы ишки өнимниң номинал өсиўи 80,3 процентти қурап, орташа жыллық өсиў 15,8 процентти қураған. 5 жылда жалпы ишки өним 2 мың 90 доллардан 3 мың 887 долларға шекем көбейди.
Салыстырыў ушын, рәсмий статистикаға бола, усы дәўирде халықтың жан басына жалпы ишки өнимниң өсиўи 81,8 процентти, орташа жыллық өсиў 16,1 процентти қурап, 2 048 доллардан 3 881 долларға артқан.
Ири ҳәм орта қалалардың экономикалық белсендилиги.
Мағлыўматларға бола, соңғы бес жылда аймақлар арасында халықтың жан басына жалпы аймақлық өнимниң ең жоқары өсиўи Ташкент қаласында бақланып, бул көрсеткиш дерлик 5 мың долларға артқан ҳәм 2025-жылдың жуўмағы бойынша 9,3 мың долларды қураған (статистика бойынша 9,2 мың доллар).
Есап-санақларға бола, 2025-жылы халықтың жан басына жалпы аймақлық өнимниң ең жоқары көрсеткишлери елимиздиң бир қатар ири ҳәм орта қалаларында да бақланған. Наўайыда НТЛ көрсеткиши 9,3 мың долларды, Зарафшанда 7,9 мың долларды, Самарқандта 7,2 мың долларды, Қоқанд ҳәм Әндижанда 6,7 мың доллардан, Аҳангаран, Янгийўл ҳәм Бухарада тийислисинше 5,8 мыңнан 5,2 мың долларға шекемди қурады.
Сондай-ақ, елимиздиң бир қатар аймақларында халықтың жан басына жалпы аймақлық өнимниң салыстырмалы жоқары өсиў пәтлери бақланды. Ташкент ўәлаятында бул көрсеткиш 1,8 мың долларға артып, дерлик 4 мың долларға жетти.
Наўайы ўәлаятында да өсим 1,8 мың долларды қурап, халықтың жан басына жалпы ишки өним дерлик 4 мың долларға жетти. Ферғана ҳәм Сырдәрья ўәлаятларында бул көрсеткиш 1,6 мың долларға артып, 3,5 мың ҳәм 3,4 мың доллар әтирапында болды.
Киши ҳәм орта қалалардың экономикалық активлиги
Халықтың жан басына жалпы аймақлық өнимниң салыстырмалы жоқары көрсеткишлери бир қатар киши ҳәм орта қалаларда бақланған. Термизде бул көрсеткиш 5,1 мың долларды, Марғулан ҳәм Шыршықта дерлик 5 мың долларды, Наманганда 4,8 мың долларды қураған. Сондай-ақ, Когон ҳәм Үргенш қалаларында да экономикалық белсендилик дәрежеси салыстырмалы жоқары болып қалмақта.
Раёнлар дәрежесинде экономикалық белсендилик;
Районлар кесиминде 2020-2025-жылларда халықтың жан басына жалпы ишки өнимниң ең жоқары өсиў динамикасы Миробод районында 7,1 мың долларға, Яккасарай районында 6,3 мың долларға ҳәм Чиланзар районында 5,6 мың долларға артқан. Нәтийжеде бул районларда халықтың жан басына жалпы ишки өним дәрежеси 10 мың доллардан асты, бул республиканың басқа район ҳәм қалаларындағы орташа көрсеткиштен дерлик 3 есеге жоқары.
Районлар арасында экономикалық белсендиликтиң ең жоқары өсиў пәтлери Кармана районында 2,5 есеге, Яшнабад ҳәм Бектемир районларында 2,4 есеге, Сергели, Янги Ҳаёт ҳәм Мырза Улығбек районларында 2,3 есеге артқан.
Экономикалық белсендилиги жоқары аймақларды кеңейтиў
Түнги жақтылық мағлыўматларынан пайдаланыў район дәрежесинде урбанизация процесслерин баҳалаў имканиятын берди. Атап айтқанда, 2020-2025-жылларда қала агломерацияларына тән болған түнги жақтылық интенсивлиги жоқары болған аймақлар саны (22 ден 31 ге шекем) артқан. Соның менен бирге, бундай аймақларда халықтың жан басына жалпы аймақлық өнимниң орташа дәрежеси орташа 3,8 мың доллардан 7 мың долларға шекем өсти.
Соның менен бирге, бес жыл даўамында түнги жақтыландырыў дәрежеси төмен болған (ТЖТ 1 ден төмен) районлар саны 129 дан 85 ке шекем қысқарды, бул 44 районның қала типинде раўажланыўға өткенин тастыйықлайды.
Бул районларда МЖТ көрсеткиши орташа 2,5 еседен асламға, халықтың жан басына жалпы ишки өним болса орташа 1,7 мың доллардан 3,2 мың долларға артқан.
жуўмақ
Алынған нәтийжелер түнги жақтыландырыўдың спутник мағлыўматлары рәсмий статистикалық мағлыўматларды нәтийжели толықтырыўы ҳәм аймақлардың экономикалық белсендилигин оператив баҳалаўда пайдаланыў мүмкин екенлигин тастыйықлайды.
Бундай қатнас экономикалық өсиўдиң жаңа ноқатларын анықлаў, аймақларда инфраструктураны ҳәм инвестициялық жеделликти раўажландырыўға мәмлекетлик жәрдемди және де мәнзилли бағдарлаў имканиятын береди.
