Бул бағдардағы ең әҳмийетли бағдарлардан бири "жасыл" энергетика болып есапланады. Жақын бес жылда қайта тикленетуғын дәреклерден алынатуғын энергия үлесин 54 процентке жеткериўди мөлшерлеп атырмыз. Бул атмосфераға шығарылып атырған зыянлы газлер муғдарын 16 миллион тоннаға қысқартыў имканиятын береди".

Президентимиздиң Самарқанд халықаралық климат форумында айтқан "жасыл" энергия үлесин 54 процентке жеткериў мақсети қаншелли үлкен шек болса, глобал климат машқалалары күннен-күнге күшейип атырған бүгинги қыйын шараятта соншелли турмыслық зәрүрлик болып есапланады. Ең әҳмийетлиси, бул гәплер әпиўайы шақырық емес, ал жаңа Өзбекстан таңлаған ҳәм артқа қайтпайтуғын түрге енген "жасыл" раўажланыў жолы болып есапланады.

Мәмлекетимиз басшысының Әндижан ўәлаятына сапарын бақлап, ерксиз түрде қыялыма келген биринши пикир усы болды. Неге дейсиз бе? Бул сораўға сапар картасының өзи жуўап бола алады. Келиң, барыў мәнзиллерине және бир рет нәзер таслайық.

“WBM Romitex” кластериниң Әндижан қаласында қурылған жаңа кәрханасы. Бул жаңа жумыс орынлары, жаңа өнимлердиң өзлестирилиўи, өндирис көлеми, экспорт пенен байланыслы экономикалық бағдар-ғо, "жасыл" раўажланыўға қандай байланысы бар, деп айтыўға асықпаң. Гәп сонда, бул жерде Италиядан алып келинген заманагөй суў тазалаў имараты қурылған. Онда бояў цехынан шыққан техникалық суў тазаланып, қайта пайдаланыўға жибериледи. Бул, бир тәрептен, үнемлеў, екинши тәрептен, экологиялық турақлылықты тәмийинлеўге хызмет ететуғыны менен әҳмийетли.

Демек, буннан былай жаңа кәрханаларды шөлкемлестириўде жойбарға тек ғана экономикалық нәтийжеси жағынан емес, ал экологиялық әҳмийети көзқарасынан да итибар қаратылады.

Және бир мәнзил Бабур қаласындағы "Жаңа Өзбекстан" бағы. Тәбияттың өкпеси деп тәрийпленетуғын терекзарлар, атап айтқанда, он мың түптен аслам саяманлы терек нәли, пута ҳәм гүллерден ибарат 19 гектарлық бул бағдың әҳмийети, темамызға байланыслылығына артықша тоқтап өтиўдиң зәрүрлиги жоқ, деп ойлайман.

Сондай-ақ, сапар даўамында усыныс етилген жойбарлардан билиў мүмкин, ўәлаят санаатында "жасыл" көзқарас тийкарғы бағдарға айланып бармақта. Мәселен, аймақта 2025-жылға шекем 65 мегаватт қуўатлылыққа ийе қайта тикленетуғын энергия дәреклериниң иске қосылыўы режелестирилмекте.

Әндижанға сапар етиўдиң усы тәреплеринен келип шығып, жаңа Өзбекстанның "жасыл" раўажланыў бағдарындағы сиясаты исенимли, қәдемлери исенимли ҳәм артқа қайтпайтуғынын жүректен сезесиз. Күншығыс ўәлаятындағы өзгерислер мәмлекетимизде "жасыл" энергетиканы раўажландырыў бойынша гөзленген мақсетлер тек ғана үлкен шеклер емес, ал режеден әллеқашан реаллыққа өтип атырған тарийхый ҳақыйқатлықтан сөз етеди.

Президентимиз сапар шеңберинде бул әҳмийетли мәселеге және бир мәрте айрықша итибар қаратты. Избаскан районында исбилермен тәрепинен 10 миллион доллар инвестиция есабынан қурылған 3,2 мегаваттлы киши ГЭС жылына 8 миллион киловатт-саат электр беретуғыны, бул район халқы тутыныўының 20 процентин алтернатив электр энергиясы менен тәмийинлеп атырғаны атап өтилди. Бул үлги жойбар ўәлаяттың суў ағымы жоқары болған салма ҳәм каналларында енгизилсе, 75 мегаватт қуўатлылыққа ийе киши ҳәм микро ГЭСлер қурыў имканияты бар екенлиги көрсетип өтилди.

Ҳақыйқатында да, бүгин күтип, екиленип отыратуғын заман емес, кишкене болса да, бар имканиятларды иске қосып, жаңа имканият жарататуғын ўақыт. Айтайық, дәстүрий түсиникке бола, Әндижанда ГЭС қурыў географиялық көзқарастан мүмкин емес сыяқлы, себеби оған үлкен дәрьялардың күшли ағысы керек. Бирақ бүгин бундай қатнас өзин ақламайды. Себеби, жоқарыда айтқанымыздай, бүгин үлкен бе, киши ме, ҳәр бир имканиятты иске қосыў пурсаты. Соның ишинде, ўәлаяттағы суў ағысы жоқары салма ҳәм каналларда киши ҳәм микроГЭСлер қурыў ўақты.

Оның ушын усы бағдардағы жойбарларға ўәлаят ушын 40 миллион доллар ажыратылатуғыны белгиленди. Бул қаржы исбилерменлерге 3 жыллық жеңиллетилген дәўир менен 7 жылға, 12 процент ставкада бериледи. Жергиликли компонентти раўажландырыў ушын август айында қытайлы инвесторлар менен микроГЭС агрегатларын ислеп шығарыў жолға қойылады.

Ўәлаят ҳәкимлигине быйыл қуўатлылығы 24 мегаватт, келеси жылы және 20 мегаваттлы 763 киши ҳәм микро ГЭСти иске қосыў илажларын көриў тапсырылды. Бул жойбарлар иске қосылса, 38 мың шаңарақ үзликсиз электр энергиясы менен тәмийинленеди, ўәлаяттың электр импорты 10 процент қысқарады.

"Өзбекгидроэнерго" АЖ Қытайдың тараўда 60 жыллық тәжирийбеге ийе болған “Zhejiang Jinlun Electromechanic Co., Ltd.” компаниясы менен избе-из бирге ислесиўди жолға қойған.

Сапар етиў шеңберинде Президентимиз аймақта инвестициялық жойбарларды әмелге асырыўды режелестирип атырған сырт ел компанияларының ўәкиллери менен ушырасты. Онда усы компанияның Әндижан ўәлаятының гидроэнергетика потенциалын арттырыў бағдарындағы усыныслары менен танысты.

“Zhejiang Jinlun Electromechanic Co., Ltd.” компаниясы менен бирге ислесиў шеңберинде Ташкент ўәлаятының Бостанлық районында қурылған “UzHydroPower” ҚК тәрепинен қуўатлылығы 40 мегаваттқа шекемги гидроагрегатлар “Made in Uzbekistan” миллий бренди тийкарында ислеп шығарылмақта.

Бул әмелий бирге ислесиў шеңберинде жоқары инновациялық технологиялық қурылмалардың мәмлекетимиз гидроэнергетика тараўында биринши мәрте ислеп шығарылыўы жолға қойылды. Бул болса, өз гезегинде, келешекте қаржы қәрежетлерин үнемлеў, сапалы ҳәм заманагөй стандартларға тийкарланған агрегатлар ислеп шығарыўды өзлестириўге хызмет етеди.

"Өзбекгидроэнерго" АЖ усы компания менен биргеликте шөлкемлестирилген “UzHydroPower” қоспа кәрханасында ҳәр бир жойбар ушын индивидуал ҳәм эксклюзив болған гидроагрегатлар жойбарластырылады және ең зәрүр аўысық бөлеклер ислеп шығарылады.

Тийкарғысы, бул жерде тек ғана республикамыздың гидроэнергетика тараўы емес, ал енди қоңсылас Қазақстан, Қырғызстан, Тәжикстан, Аўғанстан ҳәм басқа да мәмлекетлер ушын да гидроагрегатлар жеткерип бериледи. Нәтийжеде аймақларымыз бойлап киши ҳәм микро ГЭСлердиң қурылысында локализациялаў шеңберинде ислеп шығарылып атырған гидроагрегат ҳәм әсбап-үскенелерден пайдаланылады, бул, өз гезегинде, Өзбекстанның гидроэнергетикалық потенциалын арттырыўға әҳмийетли үлес қосады.

Гәп қайта тикленетуғын дәреклердиң имканиятынан нәтийжели пайдаланыў ҳаққында барар екен, турмыслық шығындыдан электр энергиясын ислеп шығарыўды жолға қойыў мәселесине тоқтап өтиўдиң илажы жоқ. Себеби бул жол арқалы бир ўақыттың өзинде еки мәселе шешиледи. Бириншиси, бир қатар экологиялық машқалалардың тамыры есапланған шығынды пайдалы шийки затқа айланады, екиншиси, сол шийки зат арқалы экологиялық таза электр энергиясы ислеп шығарылады.

Жәҳән банкиниң мағлыўматларына бола, бир жылда шаңарақларда 2 миллиард тоннадан аслам турмыслық шығынды пайда болады. Өзбекстанда да бул көрсеткиш аз емес, жылына 14 миллион тоннадан аслам.

Егер мәмлекетимиз халқы ҳәр жылы 1,5 процентке өсип атырғанын есапқа алсақ, бул көрсеткиш 2030-жылға барып 18 миллион тоннадан асламды қурайтуғыны белгили болады. Бул санлар тек ғана турмыслық шығындыға тийисли. Бүгин 100 ден аслам полигонда екилемши шийки зат сыпатында 3,5 миллиард тонна санаат шығындысы да сақланып келинбекте.

Дүнья көлеминде шығындылар машқаласы ең әҳмийетли экологиялық мәселелерден бирине айланып үлгерди. Бүгин көпшилигимизди шаңарағымыз, жумыс орнымыз, оқыў ҳәм дем алыў орынларынан шығып атырған турмыслық шығындылардың қай жерге кетип атырғаны тәшўишке салыўы тәбийғый. Арамызда турмыслық шығындылар не ҳәм олар қай жерге кетеди, деп сораў беретуғынлар да табылады, әлбетте.

Адамлардың күнделикли жумысы нәтийжесинде пайда болатуғын органикалық ҳәм органикалық емес шығындылар, сондай-ақ, аймақларда ҳәм абаданластырыў объектлериндеги тәбийғый процесслер нәтийжесинде пайда болатуғын шығындылар (азық-аўқат ҳәм өсимлик шығындылары, тоқымашылық өнимлери, қадақлаў материаллары, шийше, резина, қағаз, пластмасса, ағаш шығындылары, өзиниң пайдаланыў қәсийетлерин жоғалтқан үй-руўзыгершилик буйымлары) турмыслық шығындылар болып табылады. Турмыслық шығындылар болса, өз гезегинде, шығынды полигонларына алып кетиледи.

Мағлыўматларға қарағанда, мәмлекетимизде пайда болатуғын шығындылардың тек ғана 4-5 проценти қайта исленеди. Шығынды полигонларынан 7 миллион тоннадан аслам ыссыхана гази атмосфераға шығады, 43 мың тонна зәҳәрли фильтрат жер астына сиңеди.

"Өзбекстан - 2030" стратегиясын "Қоршаған орталықты қорғаў ҳәм "жасыл экономика" жылы"нда әмелге асырыўға байланыслы мәмлекетлик бағдарламада бул бағдарда бир қатар илажлар белгиленген. Атап айтқанда, шығындыларды түрлерине қарап таңлап алыўды жолға қойыў, халыққа шығындылар бойынша хызмет көрсетиўдиң қамтып алыныўы, шығынды жыйнаў шақапшалары ҳәм контейнерлери менен тәмийинлениў жағдайы ҳәм хызмет көрсетиўдиң сапасы дәрежесин жақсылаў солардың қатарына киреди.

Усы мақсетте экологиялық жағдайды турақластырыў, онда шығындыларды қайта ислеп, алтернатив энергия алыў илажлары көрилмекте. Себеби шығындылар дурыс жыйналып, көбирек қайта исленсе, экологиялық турақлылық жақсыланады, тәбият таза болады, жәмийетте тәбиятқа байланыслы көзқараслар, мүнәсибетлер өзгереди.

Елимизде қоршаған орталықты қорғаўды тәмийинлеў, тәбийғый ресурслардан ақылға уғрас пайдаланыў, сондай-ақ, аймақлардың санитариялық ҳәм экологиялық жағдайын жақсылаў тараўында избе-из сиясат алып барылмақта. Бул бағдарда бир қатар ҳуқықый-нормативлик ҳүжжетлер қабыл етилди ҳәм избе-из әмелге асырылмақта.

Соның менен бирге, бүгин тараўда машқалалар жетерли. Олар арасында төмендегилерди айрықша ажыратып көрсетиў мүмкин. Республикадағы шығындыларды жыйнаў, сайлап алыў, басқарыў ҳәм қайта ислеў системасының имканиятлары шығынды пайда болыў пәтлеринен артта қалмақта.

Шығындыларды басқарыў тараўындағы инфраструктура, атап айтқанда, транспорт қураллары, үскенелер, логистика шынжырларын буннан былай да жетилистириў зәрүр. Белгиленбеген орынларда шығынды тасламаў, юридикалық ҳәм физикалық шахслар тәрепинен шығындыларды таңлап алыўды жолға қойыў, бул бағдарда халықтың хабардарлығын ҳәм мәдениятын арттырыў бүгинги күнниң әҳмийетли мәселелериниң қатарына киреди.

Тиришилик бар жерде, әлбетте, шығынды болады. Соның ушын да экологиялық турақлылықты тәмийинлеўде турмыслық шығындыларды қайта ислеўден мәпдармыз. Бул дүнья тәжирийбесинде де өз дәлилин тапқан.

Президентимиздиң 2022-жыл 2-декабрьдеги "2030-жылға шекем Өзбекстан Республикасының "жасыл" экономикаға өтиўине қаратылған реформалардың нәтийжелилигин арттырыў бойынша илажлар ҳаққында"ғы қарарына бола, 2030-жылға барып турмыслық шығындыларды қайта ислеў дәрежесин 65 процентке жеткериў мақсет етилген. Мағлыўматларға бола, ҳәзирги ўақытта республикамыз аймақларында 209 турмыслық шығынды полигоны бар, санитариялық-эпидемиологиялық ҳәм экологиялық талапларға жуўап бермегени ушын олардан 26 сының жумысы тоқтатылған.

Буннан тысқары, 2020-2023-жыллары 47 турмыслық шығынды полигоны рекултивацияланып, жумысы тоқтатылған ҳәм аймақтағы жергиликли ҳәкимлик жер резервлерине тапсырылған. Бул полигонлардан атмосфераға жылына 400 мың тонна ыссыхана гази ҳәм жер астына 43 мың тонна зыянлы изей суў шығарылған. Тилекке қарсы, 300 ден аслам санаат ҳәм турмыслық шығынды полигоны мәмлекетимиздиң 12 мың гектар жер майданын ийелеп келмекте.

Бурын шығындыларды басқарыў мәмлекетлик бюджеттен әмелге асырылатуғын коммуналлық хызмет есапланатуғын еди. Кейинги жыллары бул тараў базар механизмине өткерилди. Президентимиздиң 10 ға шамалас пәрман ҳәм қарары қабыл етилди.

Мәмлекетимиз басшысы шығындыларды қайта ислеўди шөлкемлестириў бойынша усы жыл 24-март күни үш әҳмийетли қарарға қол қойды. Бул ҳүжжетлер аймақларда экологиялық жағдайды жақсылаў, шығындыларды қайта ислеў тараўына заманагөй шешим ҳәм технологияларды енгизиў арқалы электр энергиясын ислеп шығарыў және тараўға тиккелей инвестицияларды тартыў мақсетлерине хызмет етиўи менен әҳмийетли болып есапланады.

Бириншиси, "Ташкент қаласы, Ташкент ҳәм Әндижан ўәлаятларында қатты турмыслық шығындыларды жағыў арқалы электр энергиясын ислеп шығарыў" инвестициялық жойбарын әмелге асырыў илажлары ҳаққында"ғы қарарда атап өтилиўинше, тиккелей сөйлесиўлер нәтийжесинде бир қатар инвесторлар менен инвестициялық шәртнамаларға қол қойылған. Оған бола, инвестор ҳәм жойбарлаў компаниялары 2025-2027-жылларда Ташкент ўәлаятында 240 миллион АҚШ доллары муғдарында тиккелей инвестиция тартқан ҳалда күнине 2,5 мың тонна шығындыны термикалық усылда қайта ислеў арқалы 390 миллион киловатт электр энергиясын ислеп шығарыўды жолға қояды.

Әндижан ўәлаятында болса 110 миллион АҚШ доллары муғдарында тиккелей инвестиция тартылып, күнине 1,5 мың тонна шығынды термикалық қайта исленеди ҳәм сол арқалы 240 миллион киловатт электр энергиясын ислеп шығарыў қуўатлылығына ийе үскенелердиң иске қосылыўы тәмийинленеди.

- Ҳәзирги ўақытта бул бағдарда аймақларда жер майданларын ажыратыў, шығындыларды жағыў ямаса қайта ислеў арқалы электр энергиясын ислеп шығарыў ҳәм экономика тармақларына жалғаў бойынша бир қатар илажлар белгиленип, әмелге асырылмақта, - дейди Олий Мажлис Нызамшылық палатасының депутаты Азизбек Акбаров. - Бул жойбарлар иске қосылғаннан соң, тийисли аймақларда турмыслық, қатты шығындылар тасланатуғын полигонлар саны кескин қысқартылады ҳәм бул жерлерде экосанаат зоналары шөлкемлестириледи. Буннан гөзленген мақсет - шығынды таслаў полигонларының қоршаған орталыққа тәсирин азайтыў болып табылады.

Екиншиси, "Наманган ҳәм Ферғана ўәлаятларында қатты турмыслық шығындыларды жағыў арқалы электр энергиясын ислеп шығарыў" инвестициялық жойбарын әмелге асырыў илажлары ҳаққында"ғы қарар болса усы бағдардағы жумысларды Наманган ҳәм Ферғана ўәлаятларында әмелге асырыўды нәзерде тутады.

Атап айтқанда, инвестор ҳәм жойбарлаў компаниялары 2025-2027-жылларда Наманган ҳәм Ферғана ўәлаятларының ҳәр биринде 141,5 миллион АҚШ доллары муғдарында тиккелей инвестиция тартқан ҳалда күнине 1,5 мың тонна шығындыны термикалық усылда қайта ислеў арқалы 227,5 миллион киловатт электр энергиясын ислеп шығарыў қуўатлықларын қурады.

Үшиншиси, "Қашқадәрья ҳәм Самарқанд ўәлаятларында қатты турмыслық шығындыларды жағыў арқалы электр энергиясын ислеп шығарыў" инвестициялық жойбарын әмелге асырыў илажлары ҳаққында"ғы қарар.

Оған бола, Қашқадәрья ҳәм Самарқанд ўәлаятларында 2025-2027-жыллар даўамында ҳәр бири 150 миллион АҚШ доллары муғдарында тиккелей инвестиция есабынан күнине 1,5 мың тонна шығындыны қайта ислеў жолға қойылып, 240 миллион киловаттан электр энергиясын ислеп шығарыў тәмийинленеди.

- Ҳәзирги ўақытта қатты турмыслық шығындыларды арнаўлы транспорт қураллары арқалы тиккелей шығынды полигонларына, яғный зыянсызландырылмаған ҳалда алып барылыўы қоршаған орталыққа үлкен зыян жеткермекте, - дейди А.Акбаров. - Буннан былай шығындылар полигонларға тиккелей алып барылмайды. Енди шығынды тиккелей қайта ислеў кәрханаларына жеткериледи ҳәм ол жерде сайлап алынып, қайта исленетуғыны екилемши шийки затқа, қайта исленбейтуғыны электр энергиясын ислеп шығарыў ушын жумсалады. Яғный, бул заманагөй кәрханаларда нол шығынды принципи әмел етеди. Әпиўайы етип айтқанда, бул жерде суў, атмосфераға тасландылар улыўма болмайды.

Қарарларда тәреплердиң миннетлемелери ҳәм жеңилликлери де белгиленген. Электр энергиясын сатып алыў ҳәм қатты турмыслық шығындыларды жеткерип бериў ҳаққындағы келисимлерге муўапық, бул компаниялар ислеп шығарылған электр энергиясын 30 жыл даўамында "Өзэнергосатыў" АЖға кепилликли түрде сатады. Олар жойбарлар шеңберинде электр станциясын бирден-бир электр тармағына жалғаў ушын ҳаўа электр узатыў тармақларын қурады ҳәм иске қосылғаннан кейин оларды "Өзбекстан миллий электр тармақлары" АЖға тапсырады.

"Өзбекэнергосатыў" АЖ 30 жыл даўамында электр энергиясын кепилликли тәризде сатып алады ҳәм миллий валютада төлем етеди. Экология, қоршаған орталықты қорғаў ҳәм климат өзгериўи министрлиги жанындағы Шығындыларды басқарыў ҳәм циркуляр экономиканы раўажландырыў агентлиги жойбарлаў компанияларына 30 жыл даўамында қатты турмыслық шығындыларды кепилленген көлемде жеткерип береди.

Ҳүжжетлерде жойбарларды әмелге асырыўды жеделлестириў илажлары, қарардың орынланыўын шөлкемлестириў, тәмийинлеў ҳәм қадағалаў бойынша да ўазыйпалар белгиленген.

Жуўмақлап айтқанда, бул ҳүжжетлер аймақларда экологиялық жағдайды жақсылаў, шығындыларды қайта ислеў тараўына заманагөй шешимлер ҳәм технологияларды енгизиў арқалы электр энергиясын ислеп шығарыў және тараўға тиккелей инвестицияларды тартыў көлемин кеңейтиўге хызмет етеди.

Лутфулла СУВОНОВ,

"Янги Ўзбекистон" хабаршысы