Президентимиздиң усы жыл 10-апрельдеги "Жоқары
билимлендириў, илим ҳәм инновациялар системасын жетилистириўдиң қосымша
илажлары ҳаққында"ғы пәрманы мине усындай тарийхый әҳмийетке ийе болып,
миллий интеллектуаллық ресурсларымызды жаңа басқышқа алып шығыўға хызмет
ететуғын әҳмийетли қолланба ҳүжжет болып есапланады. Бул қарар өзинде жоқары
билимлендириў системасын 2030-жылға шекем раўажландырыў концепциясының мақсетли
көрсеткишлерине ерисиўди жеделлестириў, мәмлекетимизди регионның билимлендириў
хабына айландырыў ҳәм жоқары оқыў орынларының академиялық еркинлигин кеңейтиў
сыяқлы кең көлемли мақсетлерди жәмлеген.
Пәрманның тийкарын қурайтуғын "5 Т" принципи -
билимлендириў, тәрбия, изертлеў, коммерцияластырыў ҳәм системалы жетилистириў
идеясы жоқары билимлендириў мәкемелерин халықаралық көлемде бәсекиге шыдамлы
орайларға айландырыўдың ең жетик механизми болып есапланады. Илим дәргайлары
енди тек ғана теориялық билим беретуғын орын болып қалмастан, қәбилетли жаслар
ушын ҳақыйқый илимий-интеллектуаллық ошақ ўазыйпасын да атқарыўы шәрт. Бурын
илим, билимлендириў ҳәм социаллық әмелият бир-биринен ажыралған, өз алдына
атаўлар сыяқлы жумыс ислеген болса, жаңа принцип оларды бирден-бир, үзликсиз
ҳәм турмыслық шынжыр әтирапында бирлестиреди. Билимлендириў процеси жоқары
әдеп-икрамлылық тәрбия менен үйлескен жағдайда ғана ҳақыйқый ўатансүйиўши ҳәм
пидайы кадрлар жетисип шығады. Өз гезегинде, заманагөй изертлеўлер тек ғана
китапхана текшелеринде шаң басып жатпай, реал экономика талапларына жуўап
бериўи ҳәм әмелиятқа енгизилиўи, яғный коммерцияластырылыўы әллеқашан турмыслық
зәрүрликке айланып үлгерген. Системалы жетилистириў болса барлық процесстиң
турақлы түрде заман менен үнлес жаңаланып барыўын тәмийинлеўши өзине тән
ҳәрекетлендириўши күш болып есапланады. Бундай комплексли қатнас жасаў
елимиздиң жоқары билимлендириў системасының тамырларына жаңаша қан жуўыртып,
оның халықаралық рейтинглердеги мүнәсип орнын тәмийинлеўге қаратылған.
Ҳүжжеттеги ең дыққатқа ылайық бағдарлардан және бири "U
10 —Өзбекстанның глобаллық алдынғы университетлери" бағдарламасының
енгизилиўи болып табылады. Оған бола, өзиниң жоқары потенциалын көрсете алған
он жоқары билимлендириў шөлкемине миллий изертлеў университети статусын бериў
режелестирилген. Бул процесс өз-өзинен, жасалма түрде әмелге асырылмайды,
керисинше бәсекиге шыдамлылық ҳәм ашық-айдынлық принциплерине сүйенген ҳалда,
илимий кластер шөлкемлестириў жойбары шеңберинде өткерилетуғын таңлаўлар арқалы
жүзеге шығады. Илимий кластер жойбарының архитектурасы сийрек ушырасатуғын
өзгешеликке ийе болып, жергиликли жоқары оқыў орны, абырайлы сырт ел
университети, илимий шөлкем ҳәм тараў кәрханаларын бирден-бир мақсет жолында
бирлестиретуғын тутас ҳәм қүдиретли системаны сәўлелендиреди. Мәмлекет
тәрепинен илимди қоллап-қуўатлаў мақсетинде усы илимий кластерлерди
қаржыландырыў ушын 150 миллиард сумға шекем қаржы ажыратылыўы миллий
изертлеўлеримиздиң халықаралық базарға шығыўы ушын шексиз имканият есиклерин
ашады. Жеңимпазларды анықлаўда халықаралық көлемде тән алынған рейтинглерде
дәслепки 300 дизимге кирген сырт ел билимлендириў мәкемелериниң қатнасыўы
экспертиза процесиниң оғада әдил, қалыс ҳәм жәҳән стандартларына толық сәйкес
келиўин кепиллейди. Профессор-оқытыўшылардың илимий потенциалы,
инфраструктураның жағдайы ҳәм жойбарды биргеликте қаржыландырыўда қатнасыўшы
шөлкемлердиң үлеси сыяқлы қатаң нормалар тийкарындағы баҳалаў системасы
мәмлекетимизде фундаменталлық илимге қаратылған қатнастың көриниси болып
есапланады.
Жоқары билимлендириў тараўында саламат бәсеки орталығын
қәлиплестириў ҳәм сапа көрсеткишлерин түп-тийкарынан арттырыў мақсетинде
2027-жыл 1-январьдан баслап енгизилетуғын нәтийжеге бағдарланған қаржыландырыў
системасы реформалардың нәтийжеси болады. Енди мәкемелер мәмлекетлик бюджеттен
әдеттегидей тәризде қаржыландырылмайды, ал жоқары билимлендириў шөлкемлериниң
миллий рейтингиндеги орны ҳәм көрсеткен анық нәтийжелерине бола материаллық
хошаметленеди. Студентлердиң қамтып алыныўы, академиялық, илимий ҳәм
халықаралық жумыс, санластырыў дәрежеси ҳәм питкериўшилердиң жумыс пенен
тәмийинлениўи сыяқлы әҳмийетли индикаторлар тийкарында категорияларға
ажыратылған ҳалда жүргизилетуғын бул рейтинг жоқары оқыў орынлары арасында сапа
ушын гүрести пүткиллей жаңа басқышқа алып шығады. Өз категориясында ең жоқары
нәтийжени атап өтип, биринши дәрежеге көтерилген күшли 20 процент жоқары
билимлендириў мәкемелериниң қәрежети 20 процентке шекемги қосымша үстеме менен
қапланыўы басшылар ҳәм профессор-оқытыўшыларды үзликсиз өз үстинде ислеў,
билимлендириў бағдарламаларын заман талаплары руўхында модернизациялаўға
ийтермелейди. Сондай-ақ, студентлерди оқытыў қәрежети муғдарын қәлиплестириўде
билимлендириў бағдарының қурамалылығы, аймақлық жайласыўы ҳәм миллий
рейтингтеги орны сыяқлы өзине тән факторлардың инабатқа алыныўы қаржылардың
ақылға уғрас ҳәм мәнзилли бағдарланыўына хызмет етеди.
Жоқары билимлендириў, илим ҳәм инновациялар министрлиги
жанында Жоқары билимлендириўди раўажландырыў ҳәм глобал бирге ислесиў орайының
шөлкемлестирилиўи бул процесстиң институционаллық жақтан беккемлениўин
тәмийинлейди. Әсиресе, ҳәр жылы 500 ге шекем қәбилетли сырт еллилер ушын
мөлшерленген "Жаңа Өзбекстан стипендиясы" бағдарламасының жолға
қойылыўы өзбек билимлендириўиниң халықаралық брендин жаратыўдағы исенимли қәдем
болып есапланады. Жас, қәбилетли ҳәм илимге қуштар сырт ел жасларының
елимиздеги жоқары оқыў орынларында билим алыўы келешекте халықаралық майданда
Өзбекстан мәплерин қорғайтуғын, тилимиз ҳәм мәдениятымызға ҳүрмет пенен
қарайтуғын ири интеллектуаллық элитани қәлиплестириўге беккем тийкар жаратады.
Буннан тысқары, сырт елли студентлерди қабыл етиў механизмлерин әпиўайыластырыў
мақсетинде ислеп шығылып атырған “Study in Uzbekistan” арнаўлы электрон платформасы
елимиздиң билимлендириў хызметлери базарының бәсекиге шыдамлылығын ҳәм
тартымлылығын бир неше мәрте арттырады.
Инновациялар ҳәм санлы технологиялар әсиринде басқарыў
нәтийжелилигин арттырыў мәселеси де ҳүкиметимиздиң турақлы дыққат орайында.
Тараўды толық санластырыў ҳәм жасалма интеллект элементлерин енгизиў мақсетинде
Санлы билимлендириў ҳәм жасалма интеллектти раўажландырыў орайының
шөлкемлестирилиўи дәўир талабына толық жуўап береди. “Data Hub” технологиясы
тийкарында барлық мәлимлеме системаларының бирден-бир санлы экосистемаға
интеграцияланыўы билимлендириў процесслерин басқарыўда ашық-айдынлық ҳәм
оперативликти кепиллейди. Студенттиң өзлестириўи, социаллық жағдайы ҳәм
тәртибин өзинде жәмлеген "Студенттиң санлы паспорты" әмелиятқа
енгизилиўи жаслар менен ислесиўде пүткиллей жаңа, аналитикалық қатнасты жүзеге
келтиреди. Сондай-ақ, болажақ қәнигелердиң бәнтлигин тәмийинлеў, олардың өз
қәбилетин мийнет базарында дурыс инвестициялаўына жәрдемлесиў мақсетинде “Карьера”
электрон платформасының иске қосылыўы ҳәм "Питкериўши сапасы
индекси"ниң ислеп шығылыўы билимлендириў ҳәм экономика арасындағы көпирди
және де беккемлейди. Бул арқалы ҳәр бир университет өз студентиниң кейинги
тәғдири, жәмийеттеги орны ҳәм кәсиплик раўажланыўы ушын реал жуўапкершиликти
сезе баслайды.
Жаслардың интакерлигин қоллап-қуўатлаў, олардағы ойлап
табыўшылық ҳәм исбилерменлик көнликпелерин қәлиплестириў процеси енди финанслық
ҳәм ҳуқықый жақтан системалы кепилликленбекте. Жаслардың инновациялық
басламаларын қоллап-қуўатлаў офисиниң ашылыўы дәслепки идеядан баслап оны
турмысқа енгизиўге шекемги қурамалы жолда жас илимпазлар ушын тийкарғы сүйениш
ўазыйпасын атқарады. Инновациялық жумыста стартап жойбарларды инкубация ҳәм акселерация
бағдарламаларынан өткериў миннетлемесиниң киргизилиўи мәмлекетлик қаржылардың
мақсетли ҳәм жоқары нәтийжелилик пенен жумсалыўын тәмийинлейди. Жоқары
билимлендириў мәкемелерине финанслық ҳәм шөлкемлестириўшилик еркинлик
шеңберинде эндаумент фондларын шөлкемлестириў, венчур фондлар дүзиў,
инвестициялық жойбарларда қатнасыў ҳәм ҳәттеки бос қаржыларды финанслық
инструментлерге бағдарлаў сыяқлы алдыңғы ҳуқықлардың берилиўи миллий
билимлендириў системамызда бурын бақланбаған үлкен экономикалық реформа болып
есапланады.
Билимлендириўдиң сапасы оның руўхыйлық ҳәм миллий өзликти
аңлаў сезимлери менен қаншелли суўғарылғаны арқалы баҳаланады. Жасларды
ўатансүйиўшилик руўхында тәрбиялаў, олардың қәлбинде китапқумарлыққа меҳир
оятыў және көркем өнер ҳәм мәдениятқа жақынластырыў мақсетинде турмысқа
енгизилип атырған "Мәрипат таратып" жойбары ҳақыйқый руўхый ғәзийне
болып есапланады. Интеллектуаллық бай ҳәм ой-пикири терең жаслар ғана Үшинши
Ренессанстың дөретиўшилери болатуғынын есапқа алсақ, жоқары оқыў орынларында
билимлендириў ҳәм тәрбия процесслериниң өз-ара үнлес барыўы мәмлекетимиздиң
қәўипсизлиги ҳәм келешегиниң кепили болып есапланады.
Президентимиздиң пәрманы миллий илим ҳәм билимлендириў
тараўының айдын келешегин белгилеп бериўши әҳмийетли карта ўазыйпасын атқарады.
Жоқары дәрежедеги қәнигелерди таярлаў, жоқары оқыў орынлары арасында әдил
бәсекини қәлиплестириў, илимди әмелиятқа, яғный коммерцияға байланыстырыў ҳәм
билимлендириў тараўындағы санлы технологияларды раўажландырыў арқалы
мәмлекетимиз жақын жылларда өзиниң беккем ҳәм қол қатылмас интеллектуаллық
қүдиретин толық көрсетеди. Зиялылар, илимпазлар ҳәм кең академиялық жәмийетшиликтиң
мойнына түсететуғын жуўапкершилик енди усы теңсиз шараятлардан ақылға уғрас
пайдаланып, жаңа Өзбекстанның дүнья жәмийетшилигиндеги орнын интеллектуаллық
потенциал арқалы беккемлеўден ибарат. Келешекке қарай қойылған бундай уллы
қәдемлер халқымыздың санасын жоқарылатып, айдын ҳәм абадан келешегимиздиң
ажыралмас бөлегине айланып барады.
Шуҳрат СИРОЖИДДИНОВ,
академик
