Кейинги жылларда жасалма интеллект ҳәм санлы технологияларға тийкарланған халықаралық жойбарлар жедел ғалаба ен жайып атырғанының гүўасы болмақтамыз. Көпшилик раўажланған мәмлекетлерде социаллық-экономикалық процесслерди мине усындай инновациялар менен үнлес алып барыў әллеқашан күнделикли зәрүрликке айланған. Президентимиздиң 2026-жыл 4-апрельдеги "Мәмлекетте жаңа қолланбалар тийкарында өндиристи шөлкемлестириў системасын енгизиў ҳәм илимди қоллап-қуўатлаўдың қосымша илажлары ҳаққында"ғы пәрманында мине усы әҳмийетли мақсетлер өзиниң анық көринисин тапқан. Бул мақсетлер алдымызда турған оғада әҳмийетли ўазыйпаларды жасалма интеллект имканиятлары менен үйлестирген ҳалда қайта көрип шығыўды талап етеди. Енди өзлестирилген билимлерди қалың китапларда ямаса тек теорияда қалдырмай, жедел коммерцияластырыў, технологиялық трансферлерди жолға қойыў сыяқлы әмелий қәдемлерге өтиў ўақты келди. Бүгин биз таярлап атырған кадрлар тек ғана билим ийеси емес, ал ийелеген көнликпесин экономикалық ҳәм социаллық қәдириятқа айландыра алатуғын заманагөй қәнигелер болыўы қатаң талап етилмекте.

Гуманитар бағдарға қәнигелескен жоқары билимлендириў мәкемелери арасында узақ жыллар даўамында сақланып қалған ҳәм белгили бир мәнисте раўажланыўға тосқынлық еткен ески көзқараслар бар. Енди технологиялық процесслер тек анық илимлерге байланыслы, деген қәте пикирден пүткиллей ўаз кешиў ўақты келди. Ҳәзирги қәниге ушын тек ғана өз бағдары шеңберинде билимге ийе болыў жетерли емес. Ол тараўлар аралық, яғный пәнлердиң өз-ара тутасыў ноқатларында да еркин ҳәрекетлене алыў көнликпесин пуқта өзлестириўи шәрт. Компьютер лингвистикасы ҳәм жасалма интеллект сыяқлы қурамалы бағдарларды әдебият, аўдармашылық, социология, психология ҳәм халықаралық қатнасықлар сыяқлы дәстүрий гуманитар пәнлер менен тығыз байланыстырыў арқалы пүткиллей жаңа, перспективалы тармақларды ашыў әҳмийетли зәрүрликке айланды. Үлкен текстлерди автоматикалық анализлеў, жәмийеттеги социаллық кейпиятты санлы алгоритмлер жәрдеминде үйрениў сыяқлы заманагөй көнликпелер гуманитар тараў ўәкиллериниң де тийкарғы жумыс қуралына айланыўы зәрүр.

Елимизде жумыс алып барып атырған еки жүзден аслам мәмлекетлик, жеке меншик, биргеликтеги ҳәм халықаралық жоқары оқыў орынларының раўажланыў режелерине жасалма интеллект элементлери басқышпа-басқыш, избе-излик пенен киргизилмекте. Жасларды келешекке таярлайтуғын орынлар өз питкериўшилеринде дәўирдиң ең алдынғы технологиялары менен ислеў көнликпесин қәлиплестирместен турып, мийнет базарының талапларына жуўап беретуғын мүнәсип кадрларды жетистирип бере алмайды. Қабыл етилип атырған ҳәр бир мәмлекетлик бағдарламаны қуры ядлаў ямаса тек ғана қағазда орынлаў менен шекленип қалыў мүмкин емес. Керисинше, оларды заманагөй талаплар, инновациялық көзқараслар ҳәм санлы технологиялар көзқарасынан терең таллап, билимлендириў системасына бейимлестирген ҳалда енгизиў бирден-бир дурыс жол болып есапланады. Сонда ғана жоқары оқыў орынларына жумсалып атырған мәмлекетлик капитал ҳәм жеке меншик инвестиция өзин толық ақлайды және жәмийет ушын реал пайда келтиретуғын илимий өнимлерге айланады.

Усындай кең көлемли реформалар халықаралық майданда да қәнигелердиң дыққат орайынан шетте қалып атырған жоқ. Абырайлы халықаралық рейтинг агентликлери жоқары билимлендириў мәкемелериниң жумысын баҳалаўда жасалма интеллект элементлериниң пән бағдарламаларына қаншелли сиңдирилгенине айрықша итибар қаратпақта. Рейтинг дүзиўшилер университеттиң улыўма стратегиялық режесиндеги мәлимлеме технологияларына байланыслы тәреплерди ең әҳмийетли өлшемлерден бири сыпатында қабыл етпекте. Енди билимлендириў дәргайлары және бир оғада қатаң ҳәм қурамалы шынжырдан, анығырағы, технологиялық бейимлесиўшеңлик сынағынан өткерилмекте. QS халықаралық рейтинг агентлигиниң пәнлераралық қатнасты баҳалаўшы арнаўлы дизиминде елимиздеги жети университеттиң тән алынғаны исленген машақатлы мийнетлердиң дәслепки нәтийжеси болды.

Жәмийет қанша раўажланса да, руўхый ҳәм жәмийетлик-сиясий үстинлерин гуманитар билимлерсиз көз алдымызға келтирип болмайды. Бирақ бүгинги социаллық тараў қәнигеси кешеги кәсиплеслеринен түп-тийкарынан парық қылады. Себеби, оның қолында үлкен мағлыўматлар базасы, оларды секундлар ишинде таллайтуғын ақыллы тармақлар ҳәм глобалласыў процесслерин басқышпа-басқыш моделлестириўши заманагөй программалар бар. Сиясий таллаўлар, жәмийетшилик пикирин үйренетуғын социаллық сораўлар ҳәм ҳәттеки нызам дөретиўшилиги сыяқлы мәмлекетлик әҳмийетке ийе процесслерде санлы шешимлерден пайдаланыў қарар қабыл етиў механизми сапасын сезилерли дәрежеде арттырмақта.

Жас әўладты тек ғана ири қалаларда емес, ал ең шетки ҳәм алыс аймақларда да заманагөй илимлерге қамтып алыў билимлендириў сиясатының өзек мәселесине айланып бармақта. Атап айтқанда, шет тиллерди пуқта өзлестирген, халықаралық көлемде тән алынған жоқары дәрежедеги сертификатларға ийе қәнигелерге алыс аўылларда арнаўлы оқыў орайларын ашыў ушын кең имканиятлар жаратылып атырғаны итибарға ылайық. Мине усындай басламалар тийкарында жасларға тек ғана сапалы билим бериў емес, ал оларды финанслық жақтан қоллап-қуўатлаў, узақ мүддетли жеңиллетилген инвестициялар ажыратыў арқалы аймақлар арасындағы инфраструктуралық айырмашылықты кескин қысқартыў мақсети жәмленген.

Илимпазларымыздың фундаментал ҳәм әмелий изертлеў нәтийжелерин ислеп шығарыўда сынақтан өткериў бәрқулла үлкен қаржы талап еткен. Енди мине усы тәжирийбе-сынақ жумыслары ушын жумсалатуғын қәрежеттиң арнаўлы қорлар есабынан қаплап берилиўи тараў қәнигелерине үлкен руўхый ҳәм материаллық хошамет болмақта. Қәбилетли студент өз идеясын тек ғана қағазға түсирип қоймастан, оны табыслы коммерцияластырыў арқалы таяр өним дәрежесине жеткериў имканиятына ийе. Билимлендириў мәкемелери жанында ашылып атырған жаңа әўлад кәрханалары, атап айтқанда, интеллектуаллық потенциалға тийкарланған спин офф жойбарлар тек ғана тәжирийбе майданшасы болып қалмайды. Олардың инвестициялық фондына үлес қосыў ҳәм алынған сап пайданы және тиккелей илимге бағдарлаў механизминиң нызамлы кепилленип атырғаны экономикалық ғәрезсизликке қарай тасланған салмақлы қәдем болып есапланады.

Министрлик системасында ҳәм университетлер жанында шөлкемлестирилип атырған жаңа инновациялық кәрханалар ҳәм илимий экосистемалар әмелде қәбилетли жаслардың көнликпелерин реал экономикаға енгизиўге хызмет етеди. Бул жаңаша илимий-әмелий платформалар арқалы тек ғана инженерлер емес, ал социолог ҳәм лингвист излениўшилер де өзиниң интеллектуаллық потенциалын коммерцияластырыўы нәзерде тутылған.

Нозлия НОРМУРОДОВА,

филология илимлериниң докторы, профессор