Ҳәзирги ўақытта елимизде экологиялық нормативлик-ҳуқықый базаны жетилистириў, системаластырыў ҳәм бирлестириў мақсетинде көплеген жумыслар әмелге асырылмақта. Атап айтқанда, Өзбекстан Республикасының Экологиялық кодекси таярланбақта. Бул кодекс экологиялық басқарыў, тәбиятты қорғаў, климаттың өзгериўине бейимлесиў ҳәм экологиялық қәўипсизликтиң ҳуқықый механизмлерин бирден-бир системаға келтириўге қаратылған.
Сондай-ақ, стратегиялық әҳмийетке ийе қәдем сыпатында Өзбекстан Республикасы Экология ҳәм климат өзгериўи миллий комитети шөлкемлестирилди. Бул комитет экология ҳәм қоршаған орталықты қорғаў, тәбийғый ресурслардан ақылға уғрас пайдаланыў ҳәм климат өзгериўине қарсы гүресиў тараўларында бирден-бир мәмлекетлик сиясатты әмелге асырады.
Экологияның тийкарғы факторы суў ресурслары есапланады. Өзбекстан суўғарылатуғын дийқаншылығы раўажланған ең әййемги цивилизациялардан бири. Буған С.Толстов тәрепинен алып барылган археологиялық қазыўлар ҳәм изертлеўлер дәлил болады. Бул илимий излениўлердиң нәтийжелери Әмиўдәрья дельтасында ирригация тармағы бизиң эрамызға шекемги VI әсирден бизиң эрамыздың III әсирине шекем ең жоқары раўажланыў басқышына ерискенин көрсетти.
БМШның демографиялық прогнозларына бола, 2050-жылға барып жер жүзинде жасаўшы халықтың саны 8,9 миллиард адамға жетиўи күтилмекте. Бундай шараятта глобал суў тамтарыслығы ақыбетинде 2 миллиардтан 7 миллиардқа шекемги инсанның саламатлығы, социаллық абаданлығы ҳәм жасаў дәрежеси сезилерли қәўип астында қалыўы мүмкин. 2025-жылы 2 миллиардтан аслам инсан таза ишимлик суўы жетиспеўшилиги жағдайында жасады, келеси он жыллық даўамында болса және 700 миллион адам усындай жағдайға түсиўи прогноз етилмекте.
Халықаралық азық-аўқат сиясаты институтының баҳалаўларына бола, 2030-жылға барып суўғарылатуғын жер майданы 20 процент, суўдан пайдаланыў болса 14 процентке артыўы күтилмекте.
Президентимиздиң 2020-жыл 10-июльдеги "Өзбекстан Республикасы суў хожалығын раўажландырыўдың 2020-2030-жылларға мөлшерленген концепциясын тастыйықлаў ҳаққында"ғы пәрманы мәмлекетимиз суў хожалығының раўажланыўында үлкен әҳмийетке ийе болды. Пәрманда суў хожалығы мәселелерин глобал ҳәм регионаллық климат өзгериўи шараятында, алдынғы илимий идеялар ҳәм инновациялық көзқараслар тийкарында шешиў жоллары көрсетип берилген.
Президентимиздиң усы жыл 16-февральдағы "Мәҳәллелерди раўажландырыў ҳәм жәмийетти жетилистириў" жылында тийкарғы бағдарлар бойынша реформалар бағдарламалары ҳәм "Өзбекстан - 2030" стратегиясын әмелге асырыў бойынша мәмлекетлик бағдарлама ҳаққында"ғы пәрманында да экологиялық турақлылықты тәмийинлеў ҳәм суўдан ақылға уғрас пайдаланыўды шөлкемлестириў тийкарғы ўазыйпа етип белгилеп берилди.
Буннан тысқары, 2018-жыл 20-октябрьде Министрлер Кабинетиниң "2030-жылға шекемги дәўирде турақлы раўажланыў тараўындағы миллий мақсет ҳәм ўазыйпаларды әмелге асырыў илажлары ҳаққында"ғы қарары қабыл етилди. Қарарда белгиленген 6-мақсет турақлы раўажланыў мәплеринде суў ресурсларын қорғаў ҳәм олардан ақылға уғрас пайдаланыўды тәмийинлеў, таза ишимлик суўы бар екенлигин кеңейтиў ҳәм санитариялық хызметлерди раўажландырыў ўазыйпаларын өз ишине алады. Усы мақсет шеңберинде 6.4-ўазыйпада 2030-жылға барып экономиканың барлық тармақларында суўдан пайдаланыў нәтийжелилигин сезилерли дәрежеде арттырыў белгиленген. 6.5-ўазыйпаға бола болса 2030-жылға шекем суў ресурсларын комплексли басқарыўды барлық дәрежелерде тәмийинлеў, зәрүр жағдайларда бул процессти трансшегаралық бирге ислесиў тийкарында әмелге асырыў ўазыйпасы белгилеп қойылған.
Мәмлекетимиз басшысы 2023-жыл 20-сентябрьде БМШ Бас Ассамблеясының 78-сессиясында шығып сөйлеген сөзинде суў мәселесине итибар қаратып, "Орайлық Азияда суўды үнемлейтуғын технологиялар платформасын жаратыўда ең алдынғы технологияларды тартыў тәрепдарымыз, онда БМШтың суў ресурслары механизминен пайдаланыў үлкен әҳмийетке ийе", деген еди.
Сондай-ақ, мәмлекетимиз жетекшиси өткен жылдың 26-декабрь күни Олий Мажлис ҳәм Өзбекстан халқына жоллаған Мүрәжатында да усы мәселеге итибар қаратты: "Дүньяда суў тамтарыслығы машқаласы барған сайын әҳмийетли болып бармақта. Сонлықтан, реформаларымыздың дәслепки күнлеринен-ақ суўдан ақылға уғрас пайдаланыўды мәмлекетлик сиясат дәрежесине алып шықтық".
Елимизде экологиялық турақлылық ҳәм суў ресурсларынан пайдаланыўдың әҳмийетли машқалаларын сапластырыў бойынша Қоршаған орталық ҳәм тәбиятты қорғаў технологиялары илимий-изертлеў институтының илимпазлары тәрепинен 75 жылдан аслам ўақыт даўамында комплексли илимий излениўлер алып барылмақта.
Түрли санаат тармақларында илимий-техникалық сиясат, тийкарынан, арнаўлы экологиялық таярлыққа ийе болмаған инженер-техникалық хизметкерлер тәрепинен алып барылады. Бул жағдай жоқары билимлендириў мәкемелериниң техникалық, технологиялық, экономикалық ҳәм социаллық-гуманитарлық бағдарларда билим алып атырған студентлерге де тийисли. Сонлықтан, биологиялық болмаған билимлендириў бағдарлары ушын "Экология" сабақлығы таярланды.
Сабақлықта экология, тәбиятты қорғаў тийкарлары бойынша методикалық материаллардың толық комплекси, сондай-ақ, халықаралық стандартларға сәйкес үзликсиз улыўма илимий билимлендириў бағдарламасы усынылған.
Дүньяда суў тамтарыслығы машқаласы барған сайын әҳмийетли болып бармақта. Елимизде реформаларымыздың дәслепки күнлеринен-ақ суўдан ақылға уғрас пайдаланыў мәмлекетлик сиясат дәрежесине көтерилди. Усы жерде халыққа мөлшерленген душшы суў ресурслары мәселесине тоқтап өтсек. Илимий тийкарланған, ақылға уғрас басқарыў шараятында Өзбекстанның узақ мүддетли перспективасы ушын жетерли суў резервлери бар. Буған Ферғана ойпатлығы, Ташкент алды аймағы, Жиззах аймағы, Зарафшан ойпатлығы, Китаб-Шаҳрисабз шуқырлығы ҳәм де Сурхандәря бассейниндеги жер асты душшы суў ресурслары киреди.
Илимий есап-санақларға бола, мәмлекет аймағындағы пайдаланылатуғын жер асты душшы суў резервлериниң ҳәрекети секундына шама менен 293,4 куб метрди қурайды. 2026-жылдың 31-январь жағдайына халық саны 37 448 622 адам екенлигин есапқа алсақ, ҳәр бир пуқара ушын күнине 676,9 литр душшы суў туўра келеди. Халық ушын бир суткада орташа 240 литр тутыныў нормасын қолланғанда, бул резервлер 105,6 миллион халықтың талабын қанаатландырған ҳалда 139,3 жылға жетиўи мүмкин. Егер Европа мәмлекетлериндеги бир суткада қолланылатуғын 120 литр нормаға өтилсе, бар ресурслар 211,3 миллион халыққа жетеди ҳәм тәмийнат мүддети 350,6 жылға созылады.
Бүгинги күнде раўажланған мәмлекетлерде ишимлик суўды пайдаланыў нормасы бир суткада 80 литрди қурамақта, келешекте болса 60 литрге азайтыў бойынша илимий-әмелий усыныслар алға қойылмақта. "Узсуўтәмийнат" АЖ мағлыўматларына бола, 2023-жылдың 1-январь жағдайына Өзбекстан бойынша орташа суў тутыныўы бир суткада 99,4 литрди қурамақта.
Усы факторларды есапқа алып, Өзбекстан бойынша бирден-бир орайласқан автоматикалық басқарыў суў жеткерип бериў системасын жаратыўды мақсетке муўапық деп есаплаймыз.
Жер асты душшы суў дәреклери ҳәм ҳәзирги душшы суў сақлағышларындағы ресурсларды, бәринен бурын, халықтың ишимлик суў тәмийнатына бағдарлаў мәмлекетте суў тәмийнаты мәселесин ишки ресурслар есабынан турақлы шешиў имканиятын береди.
Мәселен, Сурхандәрьядағы Тўпаланг дәрьясының орта бөлиминен (орташа бир жыллық ағысы 1,5 миллиард куб метр) Қашқадәрьядағы Ҳисорак суў сақлағышына қубырлар арқалы 500 миллион куб метр суў таслаў мүмкин. Усының менен Қашқадәрья, Бухара ҳәм Наўайы ўәлаятларын да ишимлик суўы менен тәмийинлеў мүмкин.
Бул мәселе тек ғана әҳмийетли емес, ал турмыслық стратегиялық әҳмийетке ийе. Атап айтқанда, раўажланған мәмлекетлердиң тәжирийбеси суў ресурсларынан ақылға уғрас пайдаланыўдың нәтийжели моделин көрсетеди. Статистикалық мағлыўматларға қарағанда, Швецияда бир адамның күнлик суў тутыныўы 120 литр, Израилда 100 литр, Нидерландияда 80 литрди қурайды. Соған қарамастан, Швеция халқы күн даўамында орташа бес мәрте душ қабыл етиўи атап өтилген, бирақ суўдың жумсалыўы биздегиден әдеўир аз.
Өзбекстан шараятында жоқары суў тутыныўының қәлиплесиўи бир қатар системалы факторлар менен түсиндириледи. Соның ишинде, суў тәмийнаты инфраструктурасында гөнерген қубырлар бар, тармақтың пайдалы жумыс коэффициенти төмен, шығынлардың үлеси жоқары. 50 проценттен аслам суў тармақтағы сиңиўлер нәтийжесинде жоғалтылмақта. Энергия үнемлеўшилиги төмен, гөнерген насос агрегатларынан пайдаланыў нәтийжесинде суўдың өзине түсер баҳасы жоқары.
Бул жағдай суў ресурсларын интеграцияласқан басқарыў модели тийкарында қайта көрип шығыўды талап етеди. Сол себепли ҳәр қыйлы шөлкемлер ушын узақ мүддетли прогноз ҳәм талапларды есапқа алған ҳалда суў ресурсларынан комплексли пайдаланыўдың оптималластырылған жойбарларын ислеп шығыў тийкарғы ўазыйпа есапланады. Онда "Суў ҳәм суўдан пайдаланыў ҳаққында"ғы нызамда ҳәм Президентимиздиң "Өзбекстан Республикасы суў хожалығын раўажландырыўдың 2020-2030-жылларға мөлшерленген концепциясын тастыйықлаў ҳаққында"ғы пәрманында белгиленген тийкарғы бағдарлар тийкар болып хызмет етеди.
Биз Орайлық Азияда суў турақлылығын ҳәм кең мәнисте турақлы раўажланыўды қәлесек, бүгин-ақ барлық ири санаат кәрханаларын, соның ишинде, келешекте режелестирилген атом электр станцияларын да жер асты ҳәм жер үсти дәреклериндеги шор суўлардың қайта исленген - дузсызландырылған түрлерине өткериўимиз керек. Усы бағдарда ислеп шығылған ҳәм сынақтан өткерилген газогидрат технологиясына тийкарланған суўларды деминерализациялаў қурылмасы арқалы тек ғана әмелий суў тәмийнаты емес, ал қоршаған орталықты қорғаў бойынша талап етилетуғын экологиялық ўазыйпалар шешим табады.
Бүгинги күнде шор жер асты, коллектор ҳәм дренаж суўының үлеси улыўма суў алыў көлеминиң 30 процентин қурайды. Коллектор ҳәм дренаж суўларының топланыўы нәтийжесинде Сичанкөл ҳәм Ачинкөлде 3 миллиард куб метрден, Арнасай көллер системасында 36 миллиард куб метрден аслам, Қарақалпақстан ҳәм қоңсылас Түркменстан және Қазақстанның Аралбойы аймағындағы көплеген жасалма шор көллерде миллиардлап куб метр суў бар.
Ҳәзирги ўақытта гидрологиялық ҳәм метеорологиялық қурғақшылық процесслери менен бир қатарда топырақ қурғақшылығы ҳәдийсесиниң күшейиўи бақланбақта. Кейинги 15 жыл ишинде жаўын-шашын муғдары 25 процентке азайған. Жаз айларында аномал ыссы күнлер санының артыўы болса келешекте және де қыйын сынақларға дус келиў итималын көрсетеди.
Тәбийғый түрде 2022-жылы бақланған процесс 2023-2025-жылларда да даўам етти. Интенсив пуўланыў суўғарыў нормаларының артыўына, бул болса, өз гезегинде, топырақ қурғақшылығының күшейиўине алып келди.
Орынсыз суў сарпланыўын азайтыў ҳәм суўғарыў суўының нәтийжелилигин арттырыў мақсетинде биз кеңнен қолланылып атырған гиперригация - жер үсти суўғарыў системасы менен бир қатарда субирригация - жер асты суўғарыўын тәмийинлейтуғын арнаўлы қурылмаларды ғалаба түрде енгизиўди усыныс етемиз. Бул жер асты суўының минералласыўы 3 грамм/литрге шекем болған аймақларда оғада әҳмийетли илаж есапланады. Бул технологияны басқышпа-басқыш енгизиў суўғарыў нормасын 1,5-2 есеге азайтыў имканиятын береди. Буннан тысқары, СО2 шығарылыўын азайтады ҳәм топырақ шөгиўин сапластырады.
Бул технология жер асты суўы қәддин оптимал тереңликке көтериўге жәрдем береди, топырақ қурғақшылығын, суў балансы тиклениўин ҳәм экологиялық турақлылықты тәмийинлеўде әҳмийетли фактор есапланады.
Президентимиз быйыл 3-февраль күни суў ресурсларынан нәтийжели пайдаланыўды тәмийинлеў ҳәм суўды үнемлейтуғын технологияларды кеңнен енгизиў бойынша өткерилген презентацияда атап өткениндей, 2028-жылға шекем суўды үнемлейтуғын технологияларды 930 мың гектар жерде орнатып, бундай майданларды 3,5 миллион гектарға ямаса жәми суўғарылатуғын жерлердиң 80 процентине жеткериў режелестирилген. Нәтийжеде ҳәр жылы 3,5 миллиард куб метр суўды үнемлеў, 300 мың гектар жердиң суў тәмийнатын жақсылаў ҳәм тәкирарый егинлерди суўғарыў имканияты жаратылады.
Қурғақшылықтың күшейиўи шараятында суўғарыў мақсетлеринде жер асты суўынан пайдаланыў көлеминиң артыўы бақланбақта. Бул болса жер асты суў резервлериниң қысқарыўына ҳәм жер асты суўы қәддиниң критикалық тереңликтен төменге жылжыўына алып келмекте. Мәмлекетимиз басшысы 2022-жыл 7-декабрьдеги мәжилисте бул процесстиң аўыр ақыбетлерине итибар қаратып, "Жер асты суўлары тәбият ҳәм инсан потенциалы ушын ең әҳмийетли душшы суў дәреклеринен бири болып есапланады. Надурыс ҳәм нәтийжесиз пайдаланыў нәтийжесинде бул ресурстың таўсылыў қәўпи артпақта. Айырым аймақларда - Наўайы, Самарқанд, Жиззақ, Қашқадәрья, Наманган, Ферғана ҳәм Әндижан ўәлаятларында изей суўдың қәдди 5 метр тереңликке шекем төменлегени бақланбақта", деген еди.
Бул жағдай гидрогеологиялық "айналар" арқалы жер асты суўларының төменге қарай ағысы күшейиўи менен байланыслы. Технологиялық фильтрлеўге қарсы экран қәлиплестириў изей суўлардың критикалық тереңликтен төменге түсиўин шеклейди.
Президентимиз тәрепинен тамшылатып суўғарыў технологияларын кеңнен енгизиў бойынша бир неше мәрте билдирилген талапларды есапқа алып, топырақтан ығаллықтың пуўланыў көрсеткишин азайтыў, энергияның үнемлениўин тәмийинлеў ҳәм топырақтың өнимдарлығын арттырыўға қаратылған зәрүр технология усыныс етемиз. Бул технологияның илимий мәниси гидрогель затлардан парықлы түрде физикалық жағдайы өзгеретуғын жергиликли сазлардан пайдаланыўға тийкарланады. Бул технологияны, атап айтқанда, Аралбойы аймағында 2 миллион гектар майданда жаратылып атырған тоғайзарларды тамшылатып суўғарыўда қолланыў мақсетке муўапық.
Мәмлекетлик геология комитетиниң мағлыўматларына бола, Қарақалпақстандағы Тебинбулақ кәнинде 169 мың тоннадан аслам вермикулит резерви бар. 1937-жылғы илимий дереклерде оның муғдары 1 миллион тоннадан аслам екени атап өтилген. Жергиликли минерал ресурслардың бар екенлигин есапқа алған ҳалда бул технологияны пүткил Орайлық Азия регионы шараятында қолланыў имканияты бар.
Институтымызда топырақ мелиорациясы усылы ислеп шығылған болып, ол жергиликли тәбийғый минераллар - вермикулит, перлит ҳәм басқа да компонентлерден пайдаланыўға тийкарланған. Олардың қолланылыўы топырақ өнимдарлығын арттырады ҳәм топырақ бетиндеги физикалық пуўланыўды азайтады.
Сондай-ақ, бул минералларды топыраққа киргизиў ушын арнаўлы технологиялық механизм - қарық түбинде иймек сызықлы кесим пайда етиў усылы усыныс етилмекте. Бул суўғарыў эрозиясының алдын алыў ҳәм топырақтың суўды услап қалыў қәбилетин күшейтиўге хызмет етеди.
Өнимдарлықты арттырыўдың тийкарғы факторы суў емес, ал топырақтың тәбийғый өнимдарлығы екени илимий жақтан дәлилленген. Изертлеўлер шарўашылық ҳәм жер өнимдарлығы арасында тиккелей өз-ара байланыслылық бар екенлигин көрсетеди. Мәселен, 40 бас қойдан ямаса 5-6 бас қарамалдан алынатуғын органикалық төгин бир гектар майданның өнимдарлығын тәмийинлей алады. Өзбекстанда 4,3 миллион гектар суўғарылатуғын жер бар екенлигин есапқа алсақ, толық органикалық тәмийнат ушын 172 миллион бас қой ҳәм ешки керек болады. 2022-жылғы статистикалық мағлыўматларға бола, елимизде 22626,3 мың бас қой ҳәм ешки, 12611,8 мың бас басқа да үй ҳайўанлары, жәми 35238,1 мың бас қара мал бар. Бул болса суўғарылатуғын жердиң 63 процентин органикалық төгин менен тәмийинлеў имканиятын береди.
Буннан тысқары, топырақ өнимдарлығының әҳмийетли көрсеткиши болған жердиң бонитет балы төменлеген. БМШ мағлыўматларына бола, Өзбекстан бойынша орташа көрсеткиш 55, Қарақалпақстан Республикасында болса 41 балл. Бул жағдай өнимдарлықтың сезилерли дәрежеде төменлеўине алып келген. Тәбийий экосистеманың бузылыўы нәтийжесинде экологиялық қәўип кескин күшейиўи бақланбақта.
Илимий изертлеўлерге қарағанда дәнли егинлер сабаны органикалық төгинлерге қарағанда топырақ өнимдарлығын он есе көбирек арттырады. Сол себепли қайта тиклениўши тәбийғый алмаслап егиў системасын жеделлик пенен кеңнен енгизиў әҳмийетли ўазыйпа болып есапланады.
Тәбийий суўдың химиялық қурамының метаморфиза циясы - өзгериўин таллаў топырақлардағы шорланыў процесин алдыннан болжаў ҳәм соған сәйкес топырақты қорғаў илажларын көриў имканиятын береди.
Ҳәзирги ўақытта таў алды аймақларында локал содалы шорланыўы бақланбақта. Егер олар суўғарылатуғын майданның 20-30 процентин қураса, бундай майданлар экономикалық жақтан нәтийжесиз есапланады. Содалық шорланыўдың алдын алыў мақсетинде биз топырақларды шорсызландырыў усылын усыныс етемиз. Ол химиялық мелиорация процесинде өсимликлер ушын зәрүр болған Чили селитрасының ажыралып шығыўына хызмет етеди.
Усы жерде бир усыныс билдирмекшимен. Вахш ҳәм Панж дәрьялары қосылатуғын жерде гидроэлектр комплексин қурыў ҳәм суўды қубыр арқалы Сурхандәрья ўәлаятындағы Шерабаддәрьяға тартыў, кейин насос станциялары арқалы Кичиқура дәрьясына өткериў керек. Оннан Пачкамар суў сақлағышына, кейин Ғузардәрьяға, Қарасуў арқалы Қашқадәрья дәрьясына өтип, Зарафшан дәрьясының төменги ағымына жеткериў мүмкин. Нәтийжеде Дийқанабад калий заводына суў жеткерип бериледи, Қашқадәрья ҳәм Зарафшан дәрьялары тикленеди, Сурхандәрья, Қашқадәрьяға ҳәм тиккелей емес Самарқанд, Наўайы, Бухара, Хорезм ҳәм Қарақалпақстанға суў жеткерип бериледи.
Дәрьяларда, суўғарыў системаларында ҳәм коллектор-дренажларда суўларды анық есапқа алыў ушын автомат гидрометрик тармақты көбейтиў зәрүр.
Жаўын суўы топланатуғын жерлерде, әсиресе, ири қалаларда, жер асты суўының қәддин оптимал дәрежеге көтериў ҳәм айрықша жағдайлардың алдын алыў ушын өзин-өзи жутатуғын қудықлар қурыў керек. Суўғарыў жерлердиң шорын жуўыў процесинде изей суўлардың изейкешке сиңиў ағымын тезлетиў мақсетинде суўғарыў ҳәм коллектор- изейкеш системаларын өсимликлерден тазалаў ушын арнаўлы техника қуралларын кеңнен енгизиў керек.
Жоқарыда атап өтилген инновациялық шешимлер суў ресурсларын жетилистирилген интеграцияласқан басқарыў технологиясын жаратыўға дүнья тәжирийбесине сәйкес түрде хызмет етеди. Ҳәр бир ҳәкимшилик район, кластер ямаса өндирис объекти ушын суў ресурсларын басқарыўдың интеграцияласқан жойбарын ислеп шығыў зәрүр. Оларды агрохожалық участкалары, ири санаат кәрханалары, район ҳәм ўәлаятлар, дәрья бассейнлери дәрежесинде енгизиў жақсы нәтийже береди.
Унамсыз ҳәдийселерди анықлаў ҳәм мелиоративлик усынысларды нәтийжелирек ислеп шығыў ушын республика аймағын экологиялық ҳәм суў хожалығы бойынша районластырыў зәрүр. Мәмлекеттеги ҳәр бир аўыл хожалығы участкасы ушын жер асты суўының тереңлигиниң критикалық аралығын есаплаў керек. Бул суўғарыў суўының жумсалыўының азайыўына алып келеди.
Аймақлардың суўлылық дәрежеси - ксерофитлер ҳәм шорланыў жағдайы - галофитлерге қарап аўыл хожалығы ҳәм көп жыллық егинлер сортларын таңлаў, илажы болғанынша жергиликли өсимликлерди интродукциялап өсириўге ерисиў керек.
Жеңил (гипсли) топырақларда суўғарыўда эерозияға қарсы гүресиў усылларын енгизиў суўғарыў қәрежетин 3-4 есеге азайтады. Буннан тысқары, шорланған топырақларда өсимликлер иммунитетин жақсылаў ушын қурамлы бактериялардан пайдаланыў технологияларын енгизиўде Япония тәжирийбесин қолланыў мүмкин.
Министрлер Кабинетиниң 2019-жыл 11-декабрьдеги "Өзбекстан Республикасы аймағындағы суў объектлериниң суўды қорғаў ҳәм санитариялық-қорғаў зоналарын белгилеў тәртиби ҳаққындағы режени тастыйықлаў ҳаққында"ғы қарарын орынлаў мақсетинде суў ресурсларының тийкарғы дәреги болған дәрьялардың жағалық аймақларын тәбийғый жағдайына қайтарыў ҳәм олардың экологиялық жағдайын жақсылаў оғада әҳмийетли. Себеби олар аймақтың климат шараятына тиккелей тәсир етеди. Сондай-ақ, мәҳәлле ҳәм қалада өсимликлер ҳәм ҳайўанларды суўғарыў ушын жаўын суўын жыйнаў мақсетинде жасалма көллер - кориз, ҳәўиз, сардоба қурыўды қайта тиклеў зәрүр.
Жоқарыда алға қойылған барлық усыныслар лаборатория ҳәм дала шараятында сынақтан өткерилген, илимий жәмийетшилик тәрепинен апробациядан өткерилген ҳәм Россия, АҚШ, Европа мәмлекетлери, Түркия, Қазақстан, Тәжикстан ҳәм де Түркменстан илимпаз-қәнигелери тәрепинен мақулланған. Усынылып атырған техникалық шешимлер экологиялық ҳәм экономикалық жақтан мақсетке муўапық болып, оларды басқышпа-басқыш әмелий енгизиў стратегиялық ўазыйпа болып табылады.
Шуҳрат МУРОДОВ,
Қоршаған орталық ҳәм тәбиятты қорғаў технологиялары
илимий изертлеў институты директоры,
техника илимлериниң докторы, профессор.
