Перзентимиз мектепте он бир жыл оқыйды. Усы жыллар жуўмағында ол қандай инсан болып жетилисиўин ким белгилейди? Билимлендириў системасындағы жаңа реформа бул сораўға анық жуўап бериўди талап етпекте. Жуўап болса ҳәр бир шаңараққа, ҳәр бир мәҳәллеге ҳәм елимиз келешегине байланыслы.

Мектепке шекемги ҳәм мектеп билимлендириўи министрлиги және Жоқары билимлендириў, илим ҳәм инновациялар министрлиги бирден-бир Билимлендириў ҳәм илим министрлиги сыпатында қайта шөлкемлестирилиўи буннан былай бақша, мектеп, профессионал билимлендириў ҳәм жоқары оқыў орны бир системада, бир жуўапкершилик астында ислейтуғынын аңлатады. Министрлик барлық бақша, мектеп, профессионал ҳәм жоқары билимлендириў мәкемелериниң жумысын шөлкемлестиреди. Билимлендириўдиң сапасын тәмийинлеў миллий агентлиги болса оқыў бағдарламалары ҳәм сабақлықларды ислеп шығатуғын, әмелиятқа енгизетуғын ҳәм нәтийжесине қарап жетилистиретуғын өзине тән лабораторияға айланады. Жоқары билимлендириўде мәмлекеттиң араласыўы кескин қысқартылып, жоқары оқыў орынларының еркинлиги кеңейтиледи. Қайсы жоқары оқыў орны сапалы билим берип атырғанын болса еркин бәсеки ҳәм базар талабы көрсетеди.

Реформалар мектептиң күнделикли турмысына кирип бармақта. Яғный енди мектеплердиң жумысын баҳалаў ушын "сапа индекси" енгизиледи. Оқытыўшыларға мәжбүрий бир айлық курслар орнына кәсиплик раўажланыў ваучерлери бериледи. Жасларды мектептен баслап кәсипке таярлаў ҳәм билимлендириў басқышлары арасындағы избе-изликти тәмийинлеў бойынша комиссия дүзилип, үш ай ишинде жаңа шешимлер жәрияланады. Демек, ҳәзирги ўақытта билимлендириў системасы пүткиллей қайта жойбарластырылмақта.

Имарат қурылып атырғанда дәслеп оның сызылмасы таярланады. Кемеге қанша күшли мотор орнатпаң, компас болмаса, мәнзилге жетип барыўы қыйын. Билимлендириўдиң сызылмасы да, компасы да — питкериўши портрети. Соның ушын ол ҳаққында тап ҳәзир сөйлеў керек.

Портрет ҳаққында нелер белгили?

Реформаның орайында турған түсиник — өзбек мектеби питкериўшисиниң портрети. Оқыў бағдарламалары ҳәм методикалық материаллар мине усы портретке таянып ислеп шиғылады.

Мәмлекетимиз басшысы 28-сентябрь күни мектеп билимлендириўинде жаңа әўлад сабақлықларын енгизиў, жоқары оқыў орынлары ҳәм кәрханалар менен биргеликте дуал билимлендириўди шөлкемлестириў бойынша презентация менен танысыў ўақтында ..."Жаңа Өзбекстан мектеп питкериўшисиниң портретинде билим менен бир қатарда заманагөй көнликпелер, мәлимлеме технологияларын пуқта ийелеў, дөретиўшилик ҳәм еркин пикирлеў, қарар қабыл етиў қәбилети әҳмийетли орын ийелейди", деген еди.

Усы жыл 30-сентябрьде "Жаңа Өзбекстан" университетинде Муғаллимлер ҳәм устазлар күни мүнәсибети менен болып өткен ушырасыўда болса Президентимиз мектеп питкериўшиси үлкен өмирге кәсип ҳәм шет тилин ийелеўи зәрүр екенлигин айрықша атап өтти.

Быйыл 25-май күни мектеп питкериўшилерине жоллаған қутлықлаўында болса тил, кәсип, компьютер саўатлылығы ҳәм еркин дәрамат табыў көнликпесин ийелеў әҳмийетли зәрүрликке айланып атырғанын, мийнет базары енди, бәринен бурын, "ҳүжжет" емес, әмелий билим, тәжирийбе ҳәм нәтийже сорап атырғанын атап өткен еди.

Бул сөзлердиң артында анық имканиятлар тур. Елимизде 207 жоқары оқыў орны ҳәм 643 техникум жасларға заманагөй билим, кәсип ҳәм маманлық бериўге таяр. Исбилермен болыўды қәлеген жаслар ушын банклер усы жылы 25 триллион сум арзан кредит усыныс етпекте, стартап жойбарларын баслаған питкериўшилер ушын 100 миллион доллар таярлап қойылған. Ең ири IТ компаниялар ҳәр жылы кеминде 50 мың питкериўшини жасалма интеллект бойынша оқытып, жоқары дәраматлы жумысқа жайластырады. Нәтийжелер де көзге тасланбақта. PISA рейтингинде 15 жасар оқыўшыларымыз тәбийғый пәнлер бойынша 32 текше жоқарылап, 48-орынды ийеледи. Жаңа сабақлықлар миллий қәдириятлар, санлы ҳәм финанслық саўатлылық пенен бирге еркин ҳәм сын көзқарастан пикирлеўди раўажландырыўға қаратылған. 2027-жылға шекем 1 342 атамадағы сабақлық ҳәм оқыў-методикалық материал таярланыўы режелестирилген.

Бүгин аўылдағы әпиўайы мектеп питкериўшиси де ертең дүнья тән алатуғын илимпаз болыўы ушын имканият жетерли. Мәселе — оннан пайдалана алатуғын, интакер ҳәм жуўапкер жасларды тәрбиялаўда. Портреттиң ўазыйпасы да усы.

Бул сулыў сөзлер системасы емес

Питкериўши портрети "мектеп ақырында қандай инсанды көрмекшибиз?" деген сораўға қысқа жуўап. Бирақ ол улыўма сөзлерден ибарат болып қалса, әмелде ҳеш нәрсени өзгертпейди. Бул сөзлерди ҳәр ким өзинше түсинеди, оларды өлшеп болмайды. Оқытыўшы болса сабақта көбинесе тексерилетуғын нәрсени үйретеди. Усы мәнисте, реформадағы жаңа көзқарас әҳмийетли. Енди оқыўшының ҳәр бир класс жуўмағында нени билиўи ҳәм орынлай алыўы анық белгиленеди. Билимлендириў стандарты, оқыў бағдарламасы, сабақлық ҳәм баҳалаў өз-ара байланыслы ҳалда қәлиплестириледи. Портреттиң ҳәр бир сыпаты да тап сондай анық болыўы керек: питкериўши не ислей алады, бул қалай тексериледи ҳәм буның ушын сабақта не өзгереди?

Жаңа сабақлықлар жаратыўда тәжирийбесине сүйенген мәмлекетлер бул бағдарда үлгили. Баслаўыш класс сабақлықлары Финляндия билимлендириў альянсы сертификатынан өткен, 5-7-класслардың математика, физика, химия ҳәм биология сабақлықлары болса Сингапур сабақлықлары тийкарында ислеп шығылған. Еки мәмлекетте де питкериўши келбетиниң орайында инсанның жәмийетке мүнәсибети турады.

Сингапурда билимлендириўден күтилетуғын төрт нәтийжениң бири — мәмлекет қайғысын өз қайғысы деп билетуғын инсан. Ол Ўатанында терең тамыр жайған, шаңарағы, жәмәәти ҳәм миллети алдында жуўапкер, әтирапындағылардың турмысын жақсылаўда белсене қатнасады. Бул нәтийжелер ҳәр бир билимлендириў басқышы ушын өз алдына белгиленген.

Финляндияда жети кең компетенциялардан бири — қатнасыў, тәсир көрсетиў ҳәм турақлы келешек қурыў қәбилети. Оны айырым илим емес, барлық илимлер биргеликте раўажландырады. Демек, алдыңғы билимлендириў системалары тек билимли емес, ал жәмийетлик турмыста белсене қатнасатуғын инсанды тәрбиялаўды мақсет еткен.

Өзек — жедел турмыслық позиция

Президентимиз атап өткен пазыйлетлер — билим, заманагөй көнликпе, еркин пикирлеў, қарар қабыл етиў, кәсип ҳәм тил — питкериўшиниң қанатлары. Бирақ қай жерге ушыўды да белгилеп алыў керек. Мениңше, портреттиң өзеги белсенди турмыслық позиция болыўы керек.

Актив турмыслық позиция инсанның ҳәр бир ҳәрекети үлкен нәтийжеге алып келетуғынын аңлаўы болып табылады. Жас инсан китап оқыса, кәсип үйренсе, исбилерменлик пенен шуғылланса ямаса мәҳәллесиндеги машқаланы шешиўге жәрдем берсе, бул оның жеке иси. Ҳәзирги ўақытта бул шаңарағы, мәҳәллеси ҳәм Ўатаны ушын да үлес болып есапланады. Жеке умтылыў ҳәм Ўатан мәпи бир-бирине қарсы емес, бир-бирин толықтырады. Бундай инсан жәмийеттиң раўажланыўына бийпәрўа емес. Ол кимдур келип машқаланы шешип бериўин күтип отырмайды, умтылыў әлбетте нәтийже беретуғынына исенеди. Илим, кәсип ҳәм исбилерменлик ушын жаратылып атырған имканиятлардан да әне усындай жаслар пайдалана алады. Президентимиз айтқан "өз бетинше дәрамат табыў көнликпеси" жедел турмыслық позицияның экономикалық көриниси болып табылады.

Өзбек мектеби питкериўшиси жәмийет пенен белсенди ҳәм жуўапкершиликли мүнәсибетте болыў қәбилетине ҳәм тилегине ийе инсан болып табылады. Ол ҳәр бир ҳәрекети үлкен нәтийжеге алып келетуғынын түсинеди ҳәм мақсетлерин шаңарағы, мәҳәллеси ҳәм Ўатанының мәплери менен үйлестиреди. Өз-ара ҳүрмет, кеңпейиллик ҳәм бирге ислесиў буның тийкары болады. Питкериўши ҳәр бир инсанның қәдирин миллети, тили ҳәм исенимине қарамастан тән алады. Түрли пикирлерди бир-бирине қарама-қарсы қоймай, оларды жақынластырып, улыўма шешим табыўды биледи.

Оны қалай таныймыз?

Бизиң пикиримизше, питкериўши еркин пикирлеп, зәрүр қарар қабыл ете алатуғын, таныс емес тексттен тийкарғы пикирди, дәлилди жеке пикирден ажырата алатуғын болыўы керек. Кәсип ҳәм тилди ийелеген, өз мийнети менен жасайды. Мектепти кеминде бир кәсип тийкары ҳәм бир шет тили менен тамамлаўы зәрүр. Бағыўшылықты өзине еп көрмейди, бийпул берилген билимлендириўдиң қәдирине жетеди.

Сондай-ақ, ол әтирапындағыларға бийпәрўа емес. Ашық қалған кранды жабады, жолда жатқан шығындыны ыдысқа таслайды, кекселерге жәрдем береди. Киши исте көринген жуўапкершилик кейин үлкен исте де көринеди.

Бирге ислесиўден нәтийже жаратады. Мектеп дәўиринде-ақ жәмәәт пенен кеминде бир социаллық жойбарды басынан ақырына шекем әмелге асырады. Мәселен, мәҳәллесиндеги қандайда бир машқаланы шешиўде ямаса мектеп кеңесинде усыныс ислеп шығыўда қатнасады.

Бул белгилердиң ҳәр бирин таныс емес текст бойынша тапсырма, жойбар портфолиоси, кластағы тартысты бақлаў арқалы көриў мүмкин. Портрет мектепке шекемги билимлендириў жуўмағы ҳәм де 4, 9 ҳәм 11-класс жуўмағы ушын өз алдына жазылса, тәрбияшы ҳәм оқытыўшы ҳәр бир басқышта неге ерисиў кереклигин анық биледи. Бақшаханада бала жақсылықты сезеди, мектепте оны өзи орынлайды, питкерип атырғанда болса қарар қабыл етип, жәмәәтти басқарады.

Актив турмыслық позиция инсан өмири даўамында, 7 жастан 70 жасқа шекем жетилисип барады. Бирақ оның тырнағы мектепте қойылады. Бирден-бир министрлик шараятында бул басқышты профессионал ҳәм жоқары билимлендириўге шекем үзликсиз даўам еттириў имканияты туўылды.

Не кесент берип атыр?

Портретти қағазға жазыў аңсат. Оны турмысқа енгизиў болса бир неше тосқынлықты жеңип өтиўди талап етеди. Оларды ашық тән алыў реформаның табысы ушын зәрүр.

Бағыўшылық. Биреў келип машқаланы шешип бериўин күтиў әдети жаслардың басламасын сөндиреди. Бийпул берилип атырған билимлендириўден нәтийжели пайдаланбаў, таяр имканиятты күтип отырыў да усы әдеттиң бир көриниси. Мәмлекет жаслар ушын кредит, грант ҳәм оқыў бағдарламаларын таярлап қоймақта. Олардан пайдаланыў ушын болса ишки умтылыў керек.

Бийпәрўалық. "Маған не?" деген көзқарас киши жумыстан басланып, үлкен мәселелерге шекем жетип барады. Бийпәрўа инсан ең жақсы реформаны да сырттан бақлап турады.

"Ҳүжжет" ушын оқыў. Мектеп ҳәм жоқары оқыў орны тийкарынан баҳа ҳәм дипломға қарап ислесе, бала да билим ҳәм көнликпе ушын емес, ҳүжжет ушын оқыйды. Президентимиздиң атап өткениндей, мийнет базары енди "ҳүжжет" емес, нәтийже сорап атыр.

Формабазлық. Илаж есабат ушын өткерилсе, бала белсендилик дегенде жоқарыдан келген миннетлемени түсинеди. Бундай "белсендилик" басламаны емес, бийпәрўалықты тәрбиялайды.

Информациялық орталық. Бүгин бала тәрбиясына шаңарақ ҳәм мектеп пенен бирге социаллық тармақлар да күшли тәсир етпекте. Жаслардың санасына қәдириятларымызға жат көзқараслар, мийнетсиз байлық ҳәм аңсат даңқты улығлайтуғын үлгилер кирип келмекте. Ғалаба хабар қуралларында болса әпиўайы адамлардың күнделикли пайдалы мийнети ҳәм басламасы ҳаққындағы гүрриңлер еле аз. Балалар китаплары ҳәм мультфильмлерде де мийнет, умтылыс ҳәм ҳадал табысты улығлайтуғын қаҳарманлар көбирек болыўы керек.

Бул тосқынлықларды бир сабақ ямаса бир илаж менен жеңип болмайды. Оларға қарсы ең күшли қурал балаға жаслығынан "мениң ҳәрекетим нәтийже берди", деген ҳақыйқый тәжирийбени бериў болып есапланады.

Усылардан келип шығып, портретти нормативлик ҳүжжет сыпатында тастыйықлаў орынлы. Бунда питкериўши портрети мектепке шекемги, басланғыш, таяныш ҳәм орта билимлендириў жуўмағы ушын басқышпа-басқыш, өлшенетуғын көрсеткишлер менен ислеп шығылады. Бирден-бир министрлик шараятында ол профессионал ҳәм жоқары билимлендириў талаплары менен үзликсиз байланыслы болыўы мақсетке муўапық.

Буның ушын жойбар жәмийетшиликтиң додалаўына қойылыўы, портрет ата-аналар, оқытыўшылар, жумыс бериўшилер ҳәм жаслардың қатнасыўында кеңнен додаланыўы керек. Себеби жәмийет өзи қатнасып жаратқан ҳәр қандай басламаны өзиники деп қабыл етеди.

"Сапалық индекси"не портрет көрсеткишлерин киргизиў арқалы мектеплерди тек тест нәтийжелери емес, оқыўшылардың социаллық жойбарлары, кәсип ҳәм тил көнликпелери сыяқлы көрсеткишлер менен де баҳалаў мүмкин.

Мектепти питкергенге шекем ҳәр бир оқыўшы жәмәәт пенен кеминде бир социаллық пайдалы жойбарды әмелге асырыўы, ҳәр қыйлы басламалы жойбарларды шөлкемлестириўи мақсетке муўапық.

Кәсип класста емес, жумыс орнында писеди. Сол себепли, мәмлекетимиз басшысы айрықша итибар қаратып атырған дуал билимлендириўди техникум ҳәм жоқары оқыў орынларында кеңнен енгизиў, жумыс бериўшилерди болса оқыў режелери менен бағдарламаларды биргеликте дүзетуғын тең ҳуқықлы шерикке айландырыў зәрүр. Германияда бундай билимлендириў питкериўшилериниң 70-75 проценти өзи әмелият өтеген кәрханада жумыс ислеп қалып атырғаны бул жолдың нәтийжесин анық көрсетип тур. Кәсиплик раўажланыў ваучерлери арқалы оқытыўшылар оқыўшыда белсенди турмыслық позицияны қәлиплестириў бойынша әмелий курслар шөлкемлестириўи де әҳмийетли.

Реформаның ең әҳмийетли нәтийжеси жаңа министрлик ямаса жаңа сабақлық емес, мектептен шығатуғын инсан болады. Соның ушын питкериўши портретин әйне ҳәзир, жаңа системаның тийкары қойылып атырған ўақытта анық ҳәм өлшеўли етип белгилеў зәрүр.

Бирақ портретти жалғыз министрлик сызып бере алмайды. Оның ҳәр бир сызығы ҳәр биримиздиң қолымызда. Ата-аналар балаға биринши үлгини үйде көрсетеди. Ўәдеге турыў, мийнетти қәдирлеў, басқалардың ҳақысын ҳүрмет етиў шаңарақтан басланады. Муғаллимлер сабақта тек билим бермейди. Олар балаға өз пикирин айтыўды ҳәм басқаны тыңлаўды үйретеди. Мәҳәлле балаға өзи жасап атырған көше ҳәм ҳәўлиниң ийеси екенин сездиреди. Исбилерменлер ҳәм қәнигелер жасларға кәсип сырларын үйретеди. Умтылыў, әлбетте, нәтийже беретуғынын өз мысалында көрсетеди. Жаслардың өзи болса ҳәр бир ҳәрекети үлкен нәтийжеге алып келетуғынын умытпаўы керек.

Президентимиз питкериўшилерге "Бәрқулла өзгерислер, реформалар руўхы менен жасайтуғын әўлад болың!" деп мүрәжат еткен еди. Бундай әўладты тәрбиялаў ушын мектеп, шаңарақ, улыўма, пүткил жәмийет те өзгерис руўхы менен жасаўы керек. Сонда мектеплеримизден Үшинши Ренессанс дөретиўшилери жетисип шығады.

Нодир ЮСУПОВ,

педагогика илимлери бойынша философия докторы