Глобалласыў процеслери нәтийжесинде товарлар, капитал, хызметлер ҳәм технологиялар ҳәрекети кескин жеделлести. Бул болса ҳәр бир мәмлекеттен тек ғана ишки турақлылықты тәмийинлеў емес, ал глобал бәсеки орталығында өз орнын беккемлеўди де талап етпекте. Әсиресе, логистика ҳәм транспорт инфраструктурасы бул процесстиң орайлық буўынына айланып бармақта.

Усы көзқарастан, темир жол системасы заманагөй экономиканың әпиўайы инфраструктура элементи емес, ал стратегиялық ҳәрекетлендириўши күш сыпатында көзге тасланбақта. Темир жоллар арқалы аймақлар өз-ара байланысады, санаат орайлары ҳәм базарлар арасында турақлы байланыс қәлиплеседи, транзит ағымлары кеңейеди. Ең әҳмийетлиси, экономикалық процесслерде ўақыт факторы жаңа қунға ийе болады - аралықлар қысқарады, нәтийжелилик артады.

Орайлық Азия аймағы бүгин глобал транспорт бәсекисиниң әҳмийетли майданына айланған. Қытайдан Европа ҳәм Жақын Шығысқа шығыўшы коридорлар, Россия ҳәм Каспий регионы арқалы өтетуғын жөнелислер, сондай-ақ, қубла коридорлар арасында бәсеки күшеймекте. Мине, усындай шараятта Өзбекстан геостратегиялық жайласыўынан нәтийжели пайдаланып, транзит мәмлекет сыпатындағы потенциалын избе-из беккемлеп бармақта.

Кейинги жыллары мәмлекеттиң транспорт тараўындағы кең көлемли реформалар мине усы мақсетке хызмет етпекте. Темир жол инфраструктурасын модернизациялаў арқалы ишки базарлардың интеграциясы күшеймекте, аймақлар арасындағы экономикалық айырмашылықлар қысқармақта.

Ташкент ўәлаятында Байтқорған - Паркент темир жол линиясының қурылысы мәмлекеттиң транспорт инфраструктурасын модернизациялаў жолындағы әҳмийетли басқышлардан бири сыпатында баҳаланбақта. 2025-жыл январь айында басланған бул ири жойбар қысқа мүддетте жоқары пәтлерде әмелге асырылып, бүгинги күнде толық жуўмақланыў басқышына жеткерилди.

Жойбар шеңберинде улыўма узынлығы 24 километрден ибарат темир жол қурылды. Соның менен бирге, инфраструктураны беккемлеў мақсетинде Паркент темир жол станциясы аймағында 50 орынлық заманагөй вокзал қурылып, пайдаланыўға таяр жағдайға келтирилди. Бул тек ғана жолаўшыларға қолайлылық жаратып қоймастан, ал аймақтың логистика абырайын да арттырады.

Бүгинги күнге келип Байтқорған - Паркент темир жол линиясының барлық қурылыс жумыслары толық жуўмақланғаны ҳәм ол эксплуатацияға таяр екени рәсмий түрде атап өтилмекте.

Бул ири жойбар Паркент районы ҳәм оның әтирапы ушын жаңа раўажланыў басқышын баслап береди. Темир жол арқалы транспорт байланысларының жақсыланыўы аймаққа инвестиция ағымын арттырады, киши ҳәм орта бизнестиң раўажланыўына түртки береди және жаңа жумыс орынларын жаратады. Соның менен бирге, халықтың ҳәрекетшеңлигиниң артыўы мийнет базарында белсендиликти күшейтеди.

Паркент районы соңғы жыллары туризм потенциалы артып баратырған аймақлардан бири сыпатында тән алынбақта. Жаңа темир жол линиясы бул процессти және де жеделлестиреди. Саяхатшылар ушын қолайлы транспорт имканиятларының жаратылыўы нәтийжесинде Паркент тек ғана Ташкент ўәлаяты емес, ал пүткил республика көлеминдеги әҳмийетли туристлик орынға айланыўы күтилмекте.

Электрлестирилген заманагөй темир жол системасының иске қосылыўы транспорт ҳәрекетин тезлестирип ғана қоймастан, экологиялық жақтан да нәтийжели шешим болып есапланады. Бул болса турақлы раўажланыў принциплерине муўапық аймақ инфраструктурасын қәлиплестириў имканиятын береди.

Усы мәнисте, Байтқорған - Паркент темир жол линиясының қурылысы тек ғана транспорт жойбары емес, ал социаллық-экономикалық трансформация процесиниң әҳмийетли буўыны сыпатында көзге тасланбақта. Ол аймақты жаңа раўажланыў траекториясына алып шығыў, халықтың абаданлығын арттырыў ҳәм мәмлекеттиң улыўма экономикалық потенциалын беккемлеўге хызмет етеди.

Наўайы - Бухара темир жол участкасында екинши электрлестирилген линияның қурылысы мәмлекет транспорт системасындағы ең әҳмийетли стратегиялық қәдемлерден бири сыпатында баҳаланбақта. 92,12 километрлик бул жаңа жөнелис жоқары тезликте ҳәрекетленетуғын поездлар ушын мөлшерленген болып, ол тек ғана еки аймақты байланыстырыўшы инфраструктура емес, ал миллий логистика системасының жүклемесин қайта бөлистириўши әҳмийетли транспорт коридоры ўазыйпасын да атқарады.

Бул бағдардың ең әҳмийетли стратегиялық тәрепи транспорт ағымын ажыратыў арқалы система нәтийжелилигин кескин арттырыў болып есапланады. Алдын Наўайы - Бухара жөнелисинде жолаўшы ҳәм жүк поездларының бир инфраструктурада ҳәрекетлениўи логистикалық тығылысларды жүзеге келтиретуғын еди. Бул жағдай тек ғана жүк тасыў тезлигине емес, ал улыўма экономикалық айланысқа да унамсыз тәсир көрсететуғын еди. Жаңа екинши линияның иске түсирилиўи менен бул машқала системалы түрде шешилди: биринши жол жүк тасыў ушын сақлап қалынып, екинши жол жоқары тезликтеги жолаўшы поездлары ушын қәнигелестирилди.

Демек, жоллардың өткериўшеңлиги арттырылып, ҳәр еки сегмент - жүк ҳәм жолаўшы тасыў ушын еркин ҳәм турақлы ислеў имканияты жаратылады. Сол арқалы экономиканың реал секторында товар айланысы тезлеседи, логистика қәрежетлери азаяды ҳәм базарлар арасындағы байланыслылық беккемленеди.

Жөнелистиң тезлик параметрлери де оның стратегиялық әҳмийетин және де арттырады. Айырым участкаларда поездлар 200 км/саат, қалған бөлимлерде болса 250 км/саат тезликте ҳәрекетлениўи мүмкин. Бул тек ғана ишки транспорт стандартларын жаңа басқышқа алып шықпайды, ал мәмлекеттиң халықаралық транспорт системасындағы бәсекиге шыдамлылығын да күшейтеди. Наўайы ҳәм Бухара арасындағы жол ўақытының 45 минуттан 25-27 минутқа шекем қысқарыўы болса экономикалық ўақыт ресурсының сезилерли үнемленетуғынын аңлатады.

Бундай қысқарыў тек ғана жолаўшылар ушын қолайлық емес, ал мийнет базары, хызметлер тараўы ҳәм исбилерменлик орталығы ушын да әҳмийетли фактор болып есапланады. Себеби оператив транспорт байланысы аймақлар арасындағы экономикалық интеграцияны күшейтеди, жумысшы күшиниң ҳәрекетшеңлигин арттырады ҳәм жаңа экономикалық орайлардың қәлиплесиўине түртки береди.

Жойбардың және бир стратегиялық тәрепи оның регионаллық транспорт тармақларына тәсири болып есапланады. Наўайы - Бухара екинши линиясы Ташкент-Бухара, Ташкент-Хийўа ҳәм Ташкент-Қоңырат сыяқлы ири жөнелислерде ҳәрекетленетуғын тезжүрер поездлар ушын өз-ара байланыстырыўшы ҳалқа ўазыйпасын атқарады. Бул болса мәмлекеттиң ишки транспорт архитектурасын бирден-бир система сыпатында интеграция етеди.

Бүгинги күнде дүня транспорт системасында жүз берип атырған бәсеки тек ғана жоллар ҳәм инфраструктуралардың сапасы менен емес, ал ҳәрекет тезлиги, технология дәрежеси ҳәм хызмет көрсетиў мәденияты менен де белгиленбекте. Усы мәниде Өзбекстан темир жол системасына “Hyundai Rotem” сыяқлы жоқары тезликте ҳәрекетленетуғын заманагөй поездлардың кирип келиўи мәмлекеттиң транспорт сиясатында жаңа стратегиялық басқыш басланғанынан дәрек береди.

Қубла Кореяның алдынғы инженерлик мектебинде ислеп шығарылған ҳәм Жалолиддин Мангуберди аты берилген бул поездлар тек ғана транспорт қуралы емес, ал миллий логистика системасын жаңа технологиялық стандартларға алып шығатуғын стратегиялық қурал болып есапланады. Олардың Ташкент - Үргенш - Хийўа жөнелисине қойылыўы мәмлекеттиң ишки туризм картасын, экономикалық ҳәрекетлениў тезлигин ҳәм аймақлар арасындағы интеграцияны сезилерли дәрежеде өзгертеди.

Ең әҳмийетли тәреплерден бири ўақыт факторының экономикалық категорияга айланыўы. Бурын 14 саатты қураған жол ўақытының кескин қысқарыўы жолаўшылар ушын қолайлық болыўы менен бир қатарда экономикалық нәтийжелилик ушын да үлкен имканият жаратады. Себеби тез транспорт системасы мийнет базарының ҳәрекетшеңлигин арттырады, бизнес байланысларын жеделлестиреди ҳәм ишки базардың бирлесиўине хызмет етеди. Заманагөй экономикада ўақыт ең қымбат ресурс екенин есапқа алсақ, бул жойбар әмелде экономикалық айланыс тезлигин арттырыўшы әҳмийетли факторға айланады.

“Hyundai Rotem” поездларының техникалық имканиятлары да бул жөнелистиң стратегиялық әҳмийетин күшейтеди. 250 километрге шекем тезликте ҳәрекетлене алатуғын, 389 орынлық, 6 составлы заманагөй составлар Өзбекстанның тәбийғый ҳәм ықлым шараятына бейимлестирилгени менен ажыралып турады. 50 дәрежеге шекем ыссы ҳәм 40 дәрежеге шекем суўық шараятта да исенимли жумыс алып барыўы олардың турақлы эксплуатациясын тәмийинлейди. Бул болса мәмлекет транспорт системасының сыртқы технологиялық тәсирлерге байланыслылығын азайтады ҳәм еркин эксплуатациялық турақлылықты беккемлейди.

Бул жойбар тек ғана жолаўшы тасыў системасын емес, ал пүткил темир жол инфраструктурасын модернизациялаўды талап етеди. Сол себепли Ташкент - Самарқанд - Наўайы - Бухара - Хийўа жөнелисинде ҳәрекет қәўипсизлигин тәмийинлеў, инфраструктураның турақлылығын тексериў ҳәм қадағалаў системаларын жетилистириў бойынша кең көлемли жумыслар исленбекте. Бул процессте жергиликли ҳәм сырт елли қәнигелердиң бирге ислесиўи билим ҳәм технология трансферин тәмийинлейди, миллий қәнигелердиң потенциалын арттырады.

“Hyundai Rotem” поездларының кирип келиўи Өзбекстанды регионаллық транспорт орайына айландырыў стратегиясы менен де үзликсиз байланыслы. Себеби, жоқары тезликтеги темир жоллар мәмлекет ишиндеги қалаларды ғана емес, ал халықаралық туристлик ҳәм экономикалық ағымларды да байланыстыратуғын әҳмийетли шынжырға айланады. Самарқанд, Бухара ҳәм Хийўа сыяқлы тарийхый қалалардың бир системаға байланысыўы болса туризм потенциалын бир неше есеге арттырады ҳәм мәмлекеттиң халықаралық имиджин беккемлейди.

Және бир стратегиялық тәрепи санлы ҳәм интеллектуал транспорт системасына өтиў процеси болып есапланады. Заманагөй поездлар тек ғана механикалық ҳәрекет қуралы емес, ал интеллектуал басқарыў системалары менен үскенеленген комплексли платформа болып есапланады. Бул болса келешекте темир жол системасын автоматластырыў, санлы мониторинг ҳәм жасалма интеллект тийкарында басқарыў имканиятларын кеңейтеди.

“Hyundai Rotem” поездларының Өзбекстанға кирип келиўи миллий транспорт системасының глобал стандартларға интеграциясы, экономикалық кеңисликтиң жеделлесиўи ҳәм туризм ҳәм логистика потенциалының жаңа басқышқа шығыўы болып есапланады. Бул жойбар мәмлекеттиң транспорт тараўындағы стратегиялық еркинлигин беккемлеп, оны Орайлық Азиядағы ең заманагөй транспорт системаларынан бирине айландырыў жолында әҳмийетли қәдем болып хызмет етеди.

Бүгинги глобал экономикалық системада транспорт коридорлары мәмлекетлердиң тәғдирине тиккелей тәсир көрсетиўши стратегиялық факторға айланып үлгерген. Әсиресе, Азия ҳәм Европа арасындағы товарлар ҳәрекети, энергия ҳәм шийки зат ағымлары ушын ең қысқа ҳәм нәтийжели жөнелислерди қәлиплестириў мәселеси халықаралық экономикалық бәсекиниң орайына шыққан. Мине, усы контекстте "Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан" темир жолы жойбары тек ғана инфраструктуралық баслама емес, ал Евроазия геоиэкономикалық мәканын қайта қәлиплестириўши стратегиялық платформа сыпатында баҳаланбақта.

Жойбардың ең әҳмийетли тәрепи оның географиялық емес, ал геоэкономикалық функциясы болып табылады. Қурамалы таўлы аймақларды кесип өтетуғын 464,3 километрлик бул жөнелис Шығыс Азия экономикалық орайларын Орайлық Азия ҳәм Европа базарлары менен байланыстыратуғын ең қысқа транзит айланбаларынан бири болып хызмет етеди. Бул болса дәстүрий логистика коридорларына салыстырғанда ўақыт ҳәм қәрежетлерди сезилерли дәрежеде қысқартыў имканиятын береди.

Жойбардың техникалық дүзилиси оның стратегиялық баҳасын және де арттырады. Оның 47 процентин қурайтуғын көпирлер ҳәм туннеллер инфраструктураның қурамалы инженерлик шешимлер тийкарында қурылып атырғанын көрсетеди. Бул жағдай тек ғана транспорт емес, ал заманагөй технологиялар, қурылыс индустриясы ҳәм илимий инженерлик потенциалының да үйлесиўин аңлатады. 41 туннель ҳәм 81 көпирден ибарат бул система региондағы ең ири инфраструктуралық объектлерден бири болып, ол жоқары технологиялық қурылыс стандартларын қәлиплестиреди.

Халықаралық бирге ислесиў де жойбардың стратегиялық мәнисин белгилейди. Қытай, Қырғызстан ҳәм Өзбекстанның қатнасыўында шөлкемлестирилген қоспа консорциум тек ғана экономикалық емес, ал сиясий ҳәм логистикалық интеграцияның жаңа моделин жаратады. Бул бирге ислесиў арқалы регион мәмлекетлери өз-ара байланыслы транспорт системасын қәлиплестирип, глобал саўда шынжырларында өз орнын беккемлеў имканиятына ийе болады.

Өзбекстан тәрепиниң жойбардағы белсене қатнасыўы болса мәмлекеттиң транзит потенциалын жаңа басқышқа алып шығыў стратегиясы менен байланыслы. Тәжирийбели инженер ҳәм қәнигелердиң таўлы ҳәм геологиялық жақтан қурамалы аймақларда ислеўи миллий кадрлар потенциалының халықаралық дәрежеде көриниўин тәмийинлемекте. Соның менен бирге, заманагөй техника ҳәм технологиялардың тартылыўы қурылыс процесин жоқары сапа стандартларына алып келмекте.

Және бир стратегиялық тәрепи стандартлардың үйлесиўи болып табылады. Темир жол еки түрли кеңликтеги из системасына тийкарланған ҳалда қурылыўы арқалы ҳәр қыйлы транспорт системаларын байланыстырыўшы интеграциялық платформа жаратылады. Бул болса келешекте Азия ҳәм Европа арасында бирден-бир транзит шынжырын қәлиплестириўде әҳмийетли роль атқарады.

Экономикалық жақтан бул жолдың иске қосылыўы жүк тасыў көлеминиң кескин артыўына хызмет етеди. Дәслепки есап-санақларға бола, жылына 12-15 миллион тонна жүк ағымының қәлиплесиўи регион экономикасында жаңа қун шынжырларын пайда етеди. Ең әҳмийетлиси, Шығыс Азиядан Европа ҳәм Жақын Шығыс базарларына жеткерип бериў ўақты 7-8 суткаға қысқарады. Бул глобал логистикада бәсеки үстинлигин тәмийинлеўши әҳмийетли фактор болып табылады.

"Әсир қурылысы" деп аталып атырған бул жойбар регионаллық турақлылық ҳәм интеграцияны беккемлеўши геосиясий қурал ўазыйпасын да атқарады. Транспорт коридорлары арқалы мәмлекетлер арасындағы экономикалық байланыс күшейеди, бул болса регионда тынышлық ҳәм бирге ислесиў орталығын беккемлеўге хызмет етеди.

"Қытай - Қырғызстан - Өзбекстан" темир жолы тек ғана қурылыс объекти емес, ал Евроазия экономикалық мәканын қайта қәлиплестирип атырған стратегиялық коммуникация системасы болып есапланады. Бул жол арқалы Өзбекстан транзит мәмлекет сыпатында өз орнын беккемлейди, глобал логистика шынжырында әҳмийетли буўынға айланады. Бул болса мәмлекеттиң узақ мүддетли экономикалық турақлылығы ҳәм геоэкономикалық тәсирин күшейтиўши тийкарғы факторлардан бири болып хызмет етеди.

Сардор ТОЛЛИБОЕВ,

"Янги Ўзбекистон" хабаршысы