Илажда Қазақстан, Қырғызстан, Тәжикстан, Түркменстан, Өзбекстан ҳәм Әзербайжаннан аналитикалық орайлар, изертлеў мәкемелери ҳәм мәмлекетлик структуралардың басшылары ҳәм экспертлери, сондай-ақ, пуқаралық жәмийети ҳәм ғалаба хабар қуралларының ўәкиллери қатнасты.
Өзбекстаннан Өзбекстан Республикасы Президенти жанындағы Стратегиялық ҳәм регионлараралық изертлеўлер институты ҳәм Орайлық Азия халықаралық институтының делегациясы қатнасты.
Конференция қатнасыўшылары регионаллық бирге ислесиўди беккемлеўдиң әҳмийетли бағдарлары, соның ишинде, С6 форматын институционалластырыў, экономикалық өз-ара байланыслылық, турақлы раўажланыў ҳәм глобал өзгерислер шараятында қәўипсизлик мәселелерин додалады.
Қәўипсизлик мәселелерине бағышланған сессияда СРИИ директорының биринши орынбасары Акрамжон Неъматов шығып сөйлеп, заманагөй халықаралық система терең трансформация басқышын басынан өткерип атырғанын атап өтти.
Қарама-қарсылық логикасының күшейиўи, күш орайлары бәсекисиниң артыўы ҳәм анықсызлықтың күшейиўи глобал көринистиң узақ мүддетли структурасын белгилеп беретуғын жаңа реаллықты қәлиплестирмекте", - деп атап өтти ол.
Қәўипсизликти дәстүрий түсиниў әскерий-сиясий тәреплер менен шекленип қалмай, социаллық-экономикалық турақлылық, экологиялық ҳәм климатлық факторлар, технологиялық ҳәм мәлимлеме қәўип-қәтерлерин өз ишине алатуғыны атап өтилди.
Эксперт жедел сыртқы орталық, оның алдыннан айтып болмайтуғынлығы ҳәм глобал механизмлер нәтийжелилигиниң төменлеўи шараятында регионаллық көзқараслар ҳәм биргеликтеги жуўап механизмлери турақлылықтың тийкарғы ресурсына айланып атырғанын атап өтти.
"Орайлық Азия улыўма қәўипсизлик ушын улыўма жуўапкершилик пенен характерленетуғын раўажланыўдың жаңа басқышын көрсетпекте. Мәмлекетлердиң географиялық, мәдений ҳәм тарийхый жақынлығы миллий мәплер ҳәм қәўип-қәтерлердиң өзине тәнлигин есапқа алатуғын бейимлесиўшең моделлерди қәлиплестириў имканиятын береди", - деп атап өтти Акрамжон Неъматов.
С6 форматының тийкарында жататуғын бейимлесиўшең институционалластырыў принциплерине айрықша итибар қаратылды. Қәнигениң атап өтиўинше, регион мәмлекетлераралық консенсус тийкарында мәмлекетлерден жоқары уйымларды шөлкемлестириўден ямаса суверен ўәкилликлерди өткериўден саналы түрде қашпақта.
Оның сөзлерине бола, бундай қатнас стратегиялық автономия, ашық-айдынлық ҳәм өз-ара бирге ислесиўдиң прагматикалығын тәмийинлейди, қарарлар "ноль суммалы ойын" логикасына емес, ал жәмәәт болып ҳәм өз-ара исеним тийкарында қабыл етилетуғын турақлы архитектураны жаратады.
Халықаралық шөлкемлер - ШБШ, КҚШШ, ҒМДА, ТМШ менен өз-ара тығыз бирге ислесиў регионаллық моделдиң әҳмийетли бөлеги болды. СРИИ ўәкилиниң пикиринше, қәлиплестирилип атырған система бар механизмлерден узақласпайды, керисинше, Орайлық Азия көзқарасын бирлестириў арқалы оларды күшейтиўге қаратылған.
Регион өз мәплери ҳәм регионаллық қәўип-қәтерлердиң өзине тәнлигинен келип шығып, муўапықластырыўдың қосымша қуралларын жаратады.
Бул ийкемлесиўшеңлик өзгерип атырған сыртқы орталыққа бейимлесетуғын қәўипсизлик тараўында көп дәрежели муўапықластырыў системасын қәлиплестириў имканиятын берди. 2018-жылы басланған Орайлық Азия мәмлекетлери басшыларының Мәсләҳәт ушырасыўлары форматы тийкарғы драйвер ўазыйпасын атқармақта, оның платформасында қәлиплесип атырған регионаллық қәўипсизлик жәмийетиниң механизмлери жаратылды.
2024-2025-жыллары Алматы ҳәм Самарқанд қалаларында Қәўипсизлик кеңеслери хаткерлериниң ушырасыўлары болып өтти. Өткен жылы Өзбекстанда биринши мәрте арнаўлы хызметлер басшылары ҳәм қорғаныў министрлериниң бес тәреплеме ушырасыўлары болып өтти.
Ҳәзирги ўақытта еки мәрте биргеликтеги әскерий шынығыўлар ("Бирлик") өткерилди, 2018-жылдан баслап Айрықша жағдайлар уйымлары басшыларының регионаллық форумы жумыс алып бармақта. Негизинде, регион бөлек-бөлек байланыслардан сыртқы күш орайларының дәлдалшылығысыз системалы регион ишиндеги муўапықластырыўға өтти.
Акрамжон Неъматов Ташкентте өткен 7-мәсләҳәт ушырасыўында қабыл етилген еки әҳмийетли ҳүжжет - Регионаллық қәўипсизлик, турақлылық ҳәм избе-из раўажланыў концепциясы және Орайлық Азияның қәўипсизлиги ушын қәўип-қәтерлер каталоги ҳәм олардың алдын алыў илажлары ҳаққындағы 2028-жылға шекемги мәселелерге айрықша итибар қаратты.
Регионаллық қәўипсизлик концепциясының әҳмийетин жоқары дәрежеде баҳалаў қыйын", - деп атап өткен СРИИ директорының биринши орынбасары. "Орайлық Азия мәмлекетлери биринши мәрте қәўип-қәтерлер тәбияты ҳәм оларды сапластырыў механизмлери ҳаққында улыўма түсиникти өз бетинше қәлиплестирди. Бул регионаллық субъектликти институцияластырыў жолындағы әҳмийетли қәдем болып есапланады. Регион сыртқы стратегиялардың объекти емес, ал өзиниң қәўипсизлик күн тәртибин қәлиплестиретуғын жәмәәтлик актор сыпатында ҳәрекет етпекте".
Қәўипсизликтиң бөлинбеўи, улыўма ҳәм өз-ара жуўапкершилик принциплерин беккемлеў ҳүжжеттиң тийкарғы қағыйдасы болды, деди эксперт.
Бундай қатнас қарама-қарсылық логикасын бийкар етеди, мәмлекетлерди исеним, жақсы қоңсышылық ҳәм өз-ара пайдалы бирге ислесиўди беккемлеўге бағдарлайды", - деп атап өтти ол.
Оның сөзлерине бола, қәўипсизликти көп қырлы түсиниўди институционаллық жақтан беккемлеўге айрықша итибар қаратылды. Экономикалық турақлылық, транспорт байланыслылығы, суў-энергетика тең салмақлылығы, технологиялық модернизация ҳәм гуманитарлық байланыслар улыўма қәўипсизлик шеңбериниң ажыралмас элементлери сыпатында қаралмақта.
Қәўип-қәтерлердиң алдын алыў ҳәм ерте анықлаў, қәўип-қәтерлерди кескин басқышқа өтпестен алдын оларды сапластырыўға айрықша итибар қаратылды", - деп атап өтти Акрамжон Неъматов.
Концепция өз алдына емес, ал 2024-жылы Астана қаласында қабыл етилген Орайлық Азияны 2040-жылға шекем раўажландырыў стратегиясын үзликсиз толықтыратуғыны атап өтилди.
"Бул ҳүжжетлер бир-бирин беккемлейди: Концепция Стратегияны қәўипсиз ҳәм турақлы әмелге асырыў ушын институционаллық ҳәм сиясий шараятларды тәмийинлейди", - деп атап өтти директордың биринши орынбасары.
2028-жылға шекем Орайлық Азия қәўипсизлиги қәўип-қәтерлери ҳәм олардың алдын алыў илажлары каталоги Концепцияның логикалық даўамы болды.
Принциплер ҳәм бағдарларды белгилеп беретуғын Концепциядан парықлы түрде, Каталог әмелий бағдарға ийе", - деп атап өтти эксперт.
Онда тийкарғы қәўип-қәтерлер - терроризм ҳәм радикалласыўдан баслап, наркоқәўип, кибержынаятшылық, климат ҳәм техноген қәўип-қәтерлерге шекем системаластырылған, муўапықластырыў, мәлимлеме алмасыў, биргеликтеги бағдарламалар ҳәм профилактикалық илажлардың анық бағдарлары белгиленген.
Булардың барлығы, спикер атап өткениндей, мәмлекетлердиң өзлериниң сиясий ерк-ықрарына тийкарланған өзин-өзи тәмийинлейтуғын регионаллық муўапықластырыў контури қәлиплесип атырғанынан дәрек береди.
"Егер бурын өз-ара бирге ислесиў тийкарынан сыртқы көп тәреплеме структуралар арқалы әмелге асырылған болса ямаса еки тәреплеме форматлар менен шекленген болса, бүгинги күнде өзимиздиң турақлы ҳәм институционаллық жақтан рәсмийлестирилген кооперациялық қәўипсизлик модельи қәлиплеспекте", - деп атап өтти СРИИ директорының биринши орынбасары.
Қәнигениң атап өтиўинше, Орайлық Азия исеним, келисим мәденияты ҳәм өз-ара жуўапкершиликти тән алыўға тийкарланған, коллектив турақлылықтың ишки механизмин қәлиплестиретуғын ҳәм регионға қурамалы сыртқы орталықта бейимлескен түрде ҳәрекет етиў имканиятын беретуғын қәўипсизлик бойынша жумсақ, блокласпаған бирлеспе қәсиетлерине әсте-ақырын ийе болмақта.
Соның менен бирге, регион халықаралық бирге ислесиўге ашықлығын сақлап қалмақта, өз-ара бирге ислесиўдиң жаңа архитектуралары болса бар механизмлер менен бәсекилеспей, оларды күшейтпекте, қәўип-қәтерлер бойынша бирден-бир көзқарасты қәлиплестирип, глобал форматларда қатнасыў нәтийжелилигин арттырмақта.
"Жоқары турақсызлық ҳәм күш сиясатына қайтыў шараятында Орайлық Азия ҳәм Әзербайжан уллы мәмлекетлер қарама-қарсылығының логикасынан шығып, киши ҳәм орта мәмлекетлердиң мәплерин сәўлелендиретуғын бирге ислесиў моделин қурыў ушын тарийхый имканиятқа ийе болмақта. Ҳәрекетлерди бирлестириў ҳәм улыўма мәканның бәсекиге шыдамлылығын арттырыў арқалы мәмлекетлеримиз бүгин терең қайта қурыў басқышынан өтип атырған глобал қосымша қун шынжырларына интеграцияласыўы әҳмийетли", - деп атап өтеди эксперт.
Акрамжон Неъматов бунда макроаймақты бәсеки емес, бирге ислесиў мәканы сыпатында сақлап қалыў принципиал әҳмийетке ийе екенин атап өтти.
"Биргеликте қарым-қатнасты баслаў, мәплерди келисиў ушын майданлар жаратыў ҳәм барлық қатнасыўшылардың балансын есапқа алған ҳалда қарарлар қабыл етилетуғын өз-ара бирге ислесиў архитектурасын қәлиплестириў зәрүр. Турақлылықтың ажыралмас шәрти көп тәреплемелик ҳәм халықаралық ҳуқық нормаларына садықлық болып қалмақта, бул болса сыртқы орталықтың алдын ала анықланыўы ҳәм турақлылығын тәмийинлейди", - деп қосымша етти эксперт.
Оның сөзлерине бола, келешекте "Орайлық Азия - Әзербайжан" форматы превентивлик, экономикалық, технологиялық ҳәм гуманитарлық ресурслардың интеграциясы ҳәм жәмәәтлик жуўапкершилик принципине тийкарланған жаңа түрдеги кооперациялық қәўипсизликтиң үлгиси бола алады.
"Усы сыпатта регион мәмлекетлери стратегиялық автономияны избе-из алға қойыў, регионның еркин актор сыпатындағы позициясын беккемлеў ҳәм орта мәмлекетлер өз-ара бирге ислесиў қағыйдаларын қәлиплестириўге және турақлы глобал архитектураны қәлиплестириўге үлес қосыўға уқыплы екенин көрсетип, кеңирек халықаралық көлемде турақластырыўшы фактор ўазыйпасын атқарыўға уқыплы", - деп жуўмақлады эксперт.
