"Жасыл мәкан" экологиялық, экономикалық ҳәм социаллық факторларды бир системаға бирлестиретуғын концепция болып есапланады. Илимий әдебиятта бул ҳәдийсе "экосистема хызметлери" (ecosystem services) түсиниги арқалы түсиндириледи. Терекзарлар ҳәм жасыл майданлар ҳаўа ҳәм топырақ сапасын жақсылаў, микроклиматты турақластырыў, қала температурасын төменлетиў сыяқлы функцияларды атқарады. Демек, мәселеге тек эстетикалық емес, ал функционал көзқарастан қатнас жасаў дурыс болады. Усы көзқарас, әсиресе, климаты қурғақ, суў ресурслары шекленген ҳәм шөллениў қәўпи жоқары болған Орайлық Азия регионы ушын айрықша әҳмийетке ийе.
Бул философияның тамыры негизинде узақ тарийхқа барып тақалады. Өзбек халқы әзелден бул мәселеге айрықша қараған. Ата-бабаларымыз үйди тек өзи емес, келешек әўладлары ушын да қурған. Сол себепли ҳәўлилер кең, тереклер, ҳәўизлер, бағлар бар еди. Рабат, кәрўансарай, мешит ҳәм медресе қурыўшылар да, бәринен бурын, инсан қолайлығын, руўхый мүтәжлигин ойлаған. Бухара, Самарқанд, Хийўа ҳәм басқа да бир қатар қалалардың архитектуралық мийрасы тек ғана тарийхый естелик емес, ал ата-бабаларымыздың мәкан философиясы бойынша бай тәжирийбеси болып есапланады. Бүгинги "жасыл мәкан" сиясаты тийкарында усы әзелий дәстүрди заманагөй илимий тийкар ҳәм институционаллық механизмлер менен байытыў ҳәрекети болып есапланады.
Глобал көлемде шөллениўге қарсы гүресиў тәжирийбесине нәзер тасласақ, бир қатар ири регионаллық бағдарламалардың бар екенлигин көремиз. Африканың Жағалық регионында әмелге асырылып атырған "Уллы жасыл дийўал" (Great Green Wall) басламасы ямаса Қытайдың Лёсс платосындағы кең көлемли эрозияға қарсы гүресиў бағдарламасы усылардың қатарына киреди. БМШ тәрепинен 2021-2030-жыллар "Экосистемаларды тиклеў он жыллығы" деп жәрияланғаны да деградацияға ушыраған жерлерди тиклеў мәселеси енди айырым мәмлекетлердиң ишки иси емес, ал глобал экологиялық қәўипсизлик мәселесине айланғанын көрсетеди. Өзбекстандағы "Жасыл мәкан" жойбарын мине усы глобал контекст шеңберинде, регионаллық шөллениўге қарсы гүресиў ҳәм экосистемаларды тиклеў ҳәрекетиниң миллий көриниси сыпатында баҳалаў дурысырақ болады.
Бул философияның ҳуқықый-институционаллық тийкары соңғы еки жылда избе-из беккемленди. 2026-жыл 16-февральдағы пәрман менен "Өзбекстан - 2030" стратегиясы жаңаланып, экологиялық турақлылық раўажланыўдың узақ мүддетли тийкарғы бағдарларынан бирине айландырылды, нәтийжелилик көрсеткишлери болса жыллар кесиминде анық санларда белгиленди. Усы жыл 25-марттағы пәрман болса "Жасыл мәкан" жойбарының институционаллық қурамын буннан былай да жетилистирди.
Бул ҳүжжет пенен Жасыл бағларды басқарыў тоғай илимий-тәжирийбе орайы - жаңа мәмлекетлик мәкеме шөлкемлестирилди, оның ўазыйпалары қатарына ботаника ҳәм дендрология бағларындағы жасыл аймақлардың жағдайын турақлы мониторинг етиў, анықланған кемшиликлер бойынша жуўапкер уйымларға мәлимлеме бериў киргизилди. Сондай-ақ, ҳәр бир аймақта ботаника ҳәм дендрология бағлары қурылатуғыны, олардың шегарасына шекем инженерлик тармақлары, электр тәмийнаты, газ, суў, жол ҳәм байланыс инфраструктурасы жергиликли бюджетлер есабынан қаржыландырылатуғыны белгиленди.
Бул системаның ең тәсиршең көриниси, әлбетте, мәҳәлле дәрежесинде көринип атыр. Социаллық жақтан минез-қулық экономикасы (behavioral economics) тараўындағы изертлеўлер, экологиялық жуўапкерли минез-қулықлар мәмлекет тәрепинен жоқарыдан белгиленген миннетлеме сыпатында ғана емес, ал пуқаралардың тиккелей қатнасыўы арқалы әмелге асырылғанда нәтийжелирек ҳәм турақлырақ болатуғынын көрсетеди. Усы көзқарастан, "Абат аўыл" ҳәм "Абат мәҳәлле" бағдарламалары шеңбериндеги жумыслар, суў тәмийнаты, жол, социаллық объектлердиң қурылысы узақ жыллар даўамында итибардан шетте қалған аймақларға жаңа нәпес бергени бийкарға емес.
"Мәкан" түсиниги бүгинги күнде тек ғана жасыллық пенен шекленбейди. Ол инсанға мүнәсип орталықтың барлық тәреплерин қамтып алады. Қалалар көшелеринде кеңейтилген пиядалар жоллары, велосипед жоллары, майыплығы болған шахслар ушын бейимлестирилген пандуслар - булардың барлығы "ҳеш ким шетте қалмайды" идеясының материаллық көриниси болып есапланады. "Ақыллы қала" системалары, электрон хызметлер, аралықтан билимлендириў ҳәм медицина имканиятлары арқалы ең шетки аўылда жасайтуғын пуқара да орайдағы имканиятлардан пайдаланбақта. Демек, "жасыл мәкан" философиясы физикалық орталықты абаданластырыў менен бирге, санлы ҳәм социаллық әдилликти де өз ишине алған кеңирек түсиникке айланбақта.
Билимлендириў системасына байланыслы өзгерислер узақ мүддетли келешекте айрықша әҳмийетке ийе. Орайлық Азия қоршаған орталық ҳәм климат өзгериўин үйрениў университетиниң жетекши мәкеме сыпатында белгиленгени, онда циркуляр экономика бағдарында қәнигелер таярлаў тек ғана бир жоқары билимлендириў мәкемесиниң бар екенлиги емес, ал келеси он-жигирма жыл ишинде экология тараўында ислейтуғын маман кадрлар резервин қәлиплестириўге қаратылған узақты гөзлеген стратегия болып есапланады. Қоршаған орталыққа байланыслы минез-қулық психологиясы тараўындағы изертлеўлер соны көрсетеди, балалық дәўиринде тәбият пенен тиккелей әмелий тәжирийбе арттырған шахсларда экологиялық жуўапкершилик сезими турақлы сақланып қалады.
Кейинги жылларда Өзбекстан глобал экологиялық ҳәм климат мәселелери додаланатуғын халықаралық қарым-қатнас майданына айланып бармақта. Соның ишинде, мәмлекетимиз Парламентлераралық аўқамның 150-юбилей Ассамблеясы, ЮНЕСКО Бас конференциясының сессиясы, "Орайлық Азия - Европа Аўқамы" саммити ҳәм халықаралық климат форумына басшылық етти. Бундай халықаралық илажларды қабыл етиў имканияты, өз гезегинде, мәмлекет ишиндеги экологиялық реформалардың халықаралық стандартларға сәйкеслигин тастыйықлайтуғын қосымша фактор болып есапланады.
Жоқарыда келтирилген мағлыўматлардан жуўмақ шығаратуғын болсақ, "жасыл мәкан" қубылысын үш өлшемли модель сыпатында тәрийиплеў мүмкин. Бириншиси, экологиялық өлшем (топырақ ҳәм ҳаўа сапасын тиклеў, көклемзарластырыў дәрежесин арттырыў, шөллениўге қарсы гүресиў). Екиншиси, экономикалық өлшем (ресурс нәтийжелилиги, энергия үнемлеўшилиги, қәрежетлерди азайтыў ҳәм жаңа технологияларды енгизиў). Үшиншиси, институционаллық өлшем (мәмлекетлик сиясат, нормативлик-ҳуқықый база, кадрлар таярлаў системасы ҳәм пуқаралық қатнасы). Олардың биреўи бөлек алынғанда система толық ислемейди, тек ғана өз-ара үйлесимлилик узақ мүддетли, турақлы нәтийже береди.
Орайлық Азияның басқа да мәмлекетлери менен салыстырғанда, Өзбекстанның өзине тән тәрепи сонда, ол экологиялық бағдарламаларды өз алдына, ўақытша кампания емес, ал улыўма социаллық-экономикалық раўажланыў стратегиясының ажыралмас бөлеги сыпатында көрмекте. Бул халықаралық әмелиятта "мейнстриминг" (mainstreaming) деп аталатуғын қатнасқа сәйкес келеди, яғный экологиялық нормалардың барлық тараў бағдарламаларына - билимлендириў системасынан баслап мәҳәлле раўажланыўына шекем сиңдирилиўи болып есапланады. Бул қатнастың абзаллығы сонда, ол экологияны өз алдына, "қосымша" мәселе емес, ал барлық қарарлар қабыл етиўде есапқа алынатуғын норма сыпатында беккемлейди.
Реформалар орайында бәрқулла инсан турады. Бағ да, көше де, имарат та мақсет емес, ҳәммеси қурал. Мақсет болса ҳәр бир пуқараның өз ўатанында, өз мәҳәллесинде, өз үйинде өзин бахытлы, қәўипсиз ҳәм қәдирли сезиниўи болып табылады. Усы мәниде "жасыл мәкан" философиясы тек ғана эколог ямаса қала қурыўшылардың жумысы емес, ал пүткил жәмийеттиң улыўма идеясы болыўы керек. Мәмлекет жаратқан имканиятлар пуқара жуўапкершилиги менен үйлескен жағдайда ғана бул философия ҳақыйқый мәнисте нәтийже береди. Рәсмий статистика көрсеткишлери, анық финанслық қаржылар ҳәм белгиленген мүддетлер, нәтийжелер менен тастыйықланған мәмлекетлик сиясат екенин көрсетеди. Бүгин топыраққа егилген ҳәр бир нәл ертеңги Өзбекстанды қәлиплестириў жолындағы исенимли ҳәрекет болып есапланады.
Илҳом СУВАНОВ,
Социаллық-руўхый изертлеўлер институтының илимий хаткери,
философия илимлериниң докторы
