Анықланыўынша, дуздың артықша муғдары тек ғана басымды көтерип қоймастан, ал шынжырлы реакцияны да баслайды: ишек бактерияларының турақлылығын бузады, бул болса өз гезегинде мийдеги исиниўди, нейронлардың өлимин келтирип шығарады ҳәм еслеўдиң жоғалыўына, қәўетерлениўдиң күшейиўине алып келеди.
Дуздың көплиги жүрек ҳәм қан тамырларына зыян келтиретуғыны бурыннан белгили, бирақ оның ўайран етиўши тәсири әдеўир узаққа барады. Сиань Цзяотун университети медициналық илимий орайының илимпазлары тәрепинен Вэньтин Сюй басшылығында өткерилген жаңа изертлеўде дуз муғдары жоқары болған диета ҳәм мий саламатлығы арасындағы қәўетерли байланысларға айдынлық киргизилди. Анықланыўынша, хроник түрде дуз қабыл етиў ишекте басланатуғын ҳәм есте сақлаў ҳәм эмоциялар ушын жуўапкер болған мийдиң тийкарғы структураларының зыянланыўы менен тамамланатуғын қыйын ўақыялар каскадын баслайды. Илимпазлар "ишек-мий" көшерине итибар қаратты - бул еки тәреплеме байланыс линиясы болып, онда ас сиңириў жолында жасайтуғын триллионлаған бактериялар метаболизм, иммунитет ҳәм ҳәттеки нейрохимияға тәсир көрсетип, тийкарғы ролди атқарады.
Гипотезаны тексерип көриў ушын изертлеўшилер еркек тышқанлар үстинде узақ ўақыт эксперимент өткерди. Бир топары ярым жыл стандарт аўқат пенен, екиншиси болса қурамында дуз муғдары жүдә жоқары болған аўқат пенен аўқатландырылды. Күтилгениндей, "дузлы" диетадағы тышқанларда тезден гипертония кеселлиги пайда болды. Бирақ, ҳақыйқый ашылыўлар илимпазларды алда күтип турған еди. Алты айлық диетадан кейин тышқанлар қәўетерли өзгерислерди анықлаўшы бир қатар минез-қулық тестлеринен өткерилди. Дузди көп жеген ҳайўанлар артықша қәўетерлениўдиң анық белгилерин көрсетти: олар ашық майдан орайын изертлеўден қорықты ҳәм мәрмер шариклерди көмип қойыў арқалы компулсив минез-қулық көрсетти. Бирақ оннан да жаманы: олардың яды қатты бузылған еди. Жаңа объектлерди танып алыў тестинде олар жаңаны танысынан ажыратыў қәбилетин жоғалтқан, бул болса туўрыдан-туўры ақыл жетиспеўшилигин көрсеткен.
Изертлеўшилер бул тышқанлардың мийине нәзер таслағанда, еслеў ҳәм үйрениў орайы болған гиппокампта айрықша әҳмийетли тараўлардағы нейронлардың сезилерли дәрежеде жоғалтылғанын көрген. Бул еслеў қәбилети менен байланыслы машқалаларды структуралық жақтан түсиндирди. Соңғы генетикалық анализлер соны көрсетти, дузлы диетадағы тышқанлардың мийинде исиниў ҳәўиж алған: исиниўди хошаметлеўши сигналларды кодлаўшы генлер гиперактив, клеткаларды қорғаўшы генлердиң жумысы болса сөндирилген.
Себеби, ишек бактериялары жәмәәти үлкен дисбалансқа (дисбактериоз) ушыраған: айырым түрлердиң саны көбейген (мәселен, Actinobacteriota типи ҳәми Dubosiella әўлады), басқа пайдалы бактериялардың популяциялары, мәселен, Prevotellaceae туқымласы кескин азайып кеткен. Ең әҳмийетли ашылыў, ишектеги бул өзгерислер ҳәм мийдеги исиниў сигнатурасы ортасында анық статистикалық байланыс болды. Prevotellaceae сыяқлы айырым бактериялар муғдарының артыўы гиппокампта исиниў генлери активлигиниң артыўы менен туўры байланыслы.
Илимпазлардың анықлаўынша, дуздың созылмалы түрде жоқары муғдарда пайдаланылыўы биринши гезекте ишек микробиомасының нәзик экосистема балансын бузады. Бул дисбактериоз өз нәўбетинде арнаўлы метаболитлер яки сигнал молекулаларының пайда болыўына алып келеди, олар қан ағымы ямаса адасқан нерв арқалы мийге өтеди. Гиппокампқа түскеннен кейин бул сигналлар генлердиң искерлигин қайта программаластырып, созылмалы асқыныўды баслайды. Бул исиниў жағдайы нейронлар ушын зәҳәрли болып, олардың өлиўине алып келеди.
Илимпазлар урғашы ҳайўанлардағы бул тәсирлерди үйренип, мийдиң басқа да тараўларын изертлеўди режелестирген. Бирақ ҳәзирги ўақыттың өзинде бул ашылыў ақылый бузылыўлардың алдын алыўда революциялық көзқарасты усынбақта, мийди қорғаўды ишек микробиомасының саламатлығын сақлаўдан баслаў мүмкин екенлигин көрсетпекте, деп жазбақта mk.ru.
