Онда Өзбекстан ҳәм Әзербайжанның жетекши таллаў орайлары ҳәм илимий-изертлеў мәкемелериниң экспертлери, соның ишинде, Өзбекстан Республикасы Президенти жанындағы Стратегиялық ҳәм регионлараралық изертлеўлер институты (СРИИ) ҳәм Орайлық Азия халықаралық институтының (ОАХИ)ўәкиллери қатнасты.
Қатнасыўшылар Өзбекстан - Әзербайжан қатнасықларының бүгинги жағдайы, экономикалық ҳәм инвестициялық бирге ислесиўдиң ең перспективалы бағдарлары, транспорт ҳәм энергетика коридорларын раўажландырыў, билимлендириў, илим, мәденият ҳәм санлы трансформация тараўларындағы бирге ислесиў потенциалын додалады. Әзербайжанның Орайлық Азия мәмлекетлери басшыларының Мәсләҳәт ушырасыўларына қосылыўының стратегиялық әҳмийетине, Орайлық Азия ҳәм Қубла Кавказдың регионаллық өзине тәнлигин ҳәм регионлараралық байланыслылығын қәлиплестириў мәселелерине айрықша итибар қаратылды.
Дөгерек сәўбети Өзбекстан ҳәм Әзербайжан арасындағы экспертлик бирге ислесиўдиң жоқары дәрежесин көрсетти және еки мәмлекеттиң аўқамласлық шериклиги Орайлық Азия ҳәм Қубла Кавказ регионаллық архитектурасының стратегиялық элементи екенин, экономикалық, мәдений ҳәм технологиялық бирге ислесиўдиң узақ мүддетли перспективаларына ийе екенин тастыйықлады.
Дөгерек сәўбетинде СРИИ директорының биринши орынбасары Акрамжон Неъматов соңғы жыллары Өзбекстан ҳәм Әзербайжан қатнасықлары сапа жағынан өзгериске ушырағанын атап өтти. 2017-жылдан баслап стратегиялық шерикликтен толық аўқамласлыққа түпкиликли өтиў әмелге асырылды.
Егер бурын өз-ара бирге ислесиў тийкарынан эпизодик характерге ийе болып, ҳәзирги конюнктураға байланыслы болған болса, бүгинги күнде ол жоқары дәрежедеги институционалластырыў ҳәм стратегиялық тереңликке ийе болды.
Оның сөзлерине бола, "бул өзгерис Өзбекстан Президенти Шавкат Мирзиёевтиң ашық-айдынлық сиясаты ҳәм кең көлемли реформалары, сондай-ақ, Әзербайжан Президенти Илҳам Алиевтиң стратегиялық жолы себепли жүзеге келди. Әйне олардың стратегиялық көзқарасы, жеке жетекшилиги ҳәм исенимли сөйлесиўи жақынласыўдың тийкарғы драйверине айланды".
Дипломатиялық қатнасықлар орнатылғанынан берли улыўма 22 жоқары дәрежедеги өз-ара сапар етиўлер әмелге асырылғаны, олардың ярымынан көби соңғы сегиз жылға туўра келгени атап өтилди. Мәмлекет басшылары көп тәреплеме майданларда да жылына бир неше мәрте турақлы ушырасып турады. 2017-2025-жылларда жоқары ҳәм жоқары дәрежедеги, соның ишинде, Бас министрлер, министрлер ҳәм парламент делегацияларының 200 ге шамалас сапар етиўлери ҳәм ушырасыўлары әмелге асырылды.
- 2024-жылы Аўқамласлық қатнасықлары ҳаққындағы шәртнамаға қол қойылғаны сапа жағынан жаңа басқыш болды, ол бизиң узақ мүддетли мәплеримиздиң сәйкеслигин, тийкарғы халықаралық мәселелер бойынша өз-ара қоллап-қуўатлаўды, қәўипсизлик, экономика ҳәм турақлы раўажланыў тараўларындағы сиясатты муўапықластырыўға таяр екенимизди беккемледи, - деп түсиндирди эксперт.
Акрамжон Неъматов мәмлекетлер арасындағы сөйлесиўди институционалластырыўдың әҳмийетин айрықша атап өтти. Оның сөзлерине бола, "2023-жылы Жоқары мәмлекетлераралық кеңес дүзилди, оның биринши мәжилиси 2024-жыл августта, екиншиси 2025-жыл июльде болып өтти. Сыртқы ислер министрликлери, 2024-жылдан баслап Қәўипсизлик кеңеслери секретариатлары арасында турақлы мәсләҳәтлесиўлер өткерилип, ҳүкиметлердиң экономикалық блоклары жедел бирге ислесип келмекте. Екинши тректиң майданшасы сыпатында экспертлер кеңеси иске қосылды.
Буннан тысқары, СРИИ ўәкилиниң атап өтиўинше, еки тәреплеме сөйлесиў кең форматларға бирлестирилген: Өзбекстан - Әзербайжан - Түркия, Өзбекстан - Әзербайжан - Түркменстан үш тәреплеме ушырасыўлары, Өзбекстан - Қазақстан - Әзербайжан енергетика шериклиги, ТМШ, ҒМДА ҳәм ШБШ шеңбериндеги бирге ислесиўди муўапықластырыў. Тийкарынан, еки тәреплеме қатнасықлар регионаллық бирге ислесиў архитектурасының таяныш элементине айланды, - деп есаплайды эксперт.
Парламентлераралық ҳәм бизнес-қарым-қатнасқа айрықша итибар қаратылмақта. Акрамжон Неъматовтың айтыўынша, "тек ғана кейинги үш жылда жоқары дәрежедеги 20 дан аслам парламентлераралық сөйлесиўлер өткерилди. 2025-жылы Хийўа қаласында Биринши парламентлераралық форум шөлкемлестирилди, Хийўа декларациясы ҳәм Әмелий илажлар режеси қабыл етилди. Еллеримиз парламентлери аўқамласлықты нызамшылық жақтан қоллап-қуўатлаўды тәмийинлеп, сыртқы сиясаттың белсенди субъектлерине айланбақта. Бизнес-сөйлесиўди институционалластырыў әҳмийетли қурал болды: 2020-жылдан берли Биргеликтеги исбилерменлер кеңеси жумыс алып бармақта, ҳүкиметлераралық комиссия 2017-жылдан кейин бес мәжилис өткерди".
Эксперт экономикалық бирге ислесиўдиң табысларын атап өтти.
Атап айтқанда, 2017-жылдан берли товар алмасыў көлеми 9,5 есеге өсип, 2025-жылы 32,4 миллион доллардан 300 миллион доллардан асламға жетти, орташа жыллық өсиў пәти 32-34 процентти қурады. Өзбекстан экспорты 8 есеге, Әзербайжаннан импорт 16 есеге көбейди, товар топарларының саны болса кеминде 2 есеге кеңейди.
Шийки зат моделинен саўда структурасын диверсификациялаўға өтиў, жоқары қосымша қунлы өнимлердиң үлеси әсте-ақырын артып атырғаны бақланбақта.
Бирге ислесиў саўдадан әсте-ақырын инвестициялық-өндирислик кооперацияға өтип атырғаны атап өтилди: Өзбекстан аймағында Әзербайжан капиталының қатнасыўында 280 ге шамалас кәрхана жумыс алып бармақта. 2023-жыл февраль айында машина қурылысы, энергетика, жеңил ҳәм азық-аўқат санаатында ири биргеликтеги жойбарларды әмелге асырыў имканиятын берген устав капиталы 500 миллион доллар болған биргеликтеги инвестициялық фондты шөлкемлестириў ҳаққында келисимге қол қойылды.
СРИИ ўәкили аймақлараралық бирге ислесиўди раўажландырыў мәселелерине де итибар қаратты. Оның сөзлерине бола, "үш Аймақлар форумы (Ташкент, Губа, Баку) өткерилди, қалалар ҳәм ўәлаятлар арасында дослық байланыслары бойынша онлаған келисимлерге қол қойылды. Кейинги еки жылдың өзинде жуўапкер аймақлардың саны 4 тен 11 ге жетип, Өзбекстан аймағының 80 проценти ҳәм Әзербайжанның әҳмийетли экономикалық ҳәм мәдений орайларын қамтып алған. Биз мәмлекетлераралық сөйлесиўдиң вертикал моделинен жергиликли ҳәкимият уйымлары ҳәм бизнести тартатуғын аймақлараралық шерикликтиң тармақлық моделине өтпектемиз. Транзит тасыўлардың 2,1 есеге өсиўи, авиақатнаўлардың жедел раўажланыўы (ҳәптесине 14 турақлы рейс) ҳәм тығыз исбилерменлик және гуманитарлық байланыслардың қәлиплесиўи айрықша әҳмийетке ийе.
Эксперт мәдений-гуманитарлық бирге ислесиўдиң әҳмийетин айрықша атап өтти. "Мәденият күнлери, кинофестиваллар, көргизбелер ҳәм медиа форумлар турақлы өткерилип келинбекте. Тек ғана кейинги төрт жылда 40 қа шамалас биргеликтеги мәдений-гуманитарлық илажлар өткерилди. Әсиресе, 2025-жылы 130 дан аслам делегациялардың қатнасыўында өткерилетуғын биринши Жоқары оқыў орынлары ректорлары форумы улыўма билимлендириў мәканының қәлиплесип атырғанын көрсетеди", - деди Акрамжон Неъматов.
Эксперт өзиниң шығып сөйлеген сөзинде еки тәреплеме экономикалық бирге ислесиўди буннан былай да кеңейтиў, киши ҳәм орта бизнес арасындағы бирге ислесиўди хошаметлеў, азық-аўқат қәўипсизлигин тәмийинлеў бағдарындағы ҳәрекетлерди муўапықластырыў, мәдений-гуманитарлық байланысларды беккемлеў ҳәм адамлар арасындағы қатнасықларды кеңейтиў бойынша перспективалы басламаларды атап өтти.
СРИИ ўәкили заманагөй аўқамласлық стратегиялық прагматизм, тарийхый-мәдений жақынлық ҳәм модернизацияның узақ мүддетли мақсетлериниң сәйкеслиги тийкарында қурылып атырғанына итибар қаратты. "Бизлердиң аўқамласлығымыз ҳеш кимге қарсы қаратылмаған. Ол турақлылықты беккемлеў, транспорт, энергетика ҳәм гуманитарлық өз-ара байланыслылықты раўажландырыў, қәлиплесип атырған көп полюсли дүньяда мәмлекетлеримиздиң субъективлигин арттырыўға қаратылған. Өзбекстан - Әзербайжан қатнасықлары бүгинги күнде Транскаспий кеңислигиниң қәлиплесип атырған архитектурасының системаны қәлиплестириўши элементи, Орайлық Азия ҳәм Қубла Кавказды тутастырыўдың таяныш көшери болып есапланады", - деп жуўмақлады Акрамжон Неъматов.
